نو کن طرب امروز که نوروز قدیم است

زان لاله مجلس که دمش روح نسیم است

(ابیاتی از نوروزیه سراج الدین قمری آملی)

هر سال که پایان شود و سال تازه آغاز، مطبوعات به تکاپو می افتند و ویژه نامه ها و سالنامه هایی منتشر می کنند که هریک به اقتضای گرایش و ذوق و دانش، و البته امکاناتی که دارند، مطالبی را به خوانندگان عرضه می دارند. برخی مؤسسات دولتی و خصوصی و بنگاه های فرهنگی نیز سالنامه هایی در کنار تقویم و سررسید به چاپ می رسانند که غالباً جنبه تبلیغی و ابلاغی دارد و اگر شوق و ذوقی در کارشان باشد، شعر و حدیث و مطالب مفید و آموزنده ای هم در حاشیه آن درج می نمایند. امّا کار مطبوعات ما در سنوات اخیر با ویژه نامه های مفصلّی که در کنار روزنامه منتشر می کنند جالب است. گاهی آن قدر حجیم است و مطالب مفصّل و سنگین و سبک دارد که نه فقط در تعطیلات نوروزی، بلکه طی دو سه ماه بعد هم می توان آنها را خواند شاید این روز ها که قیمت کاغذ بسیار گران و این کالای ارجمند نیز کمیاب شده، تجدیدنظری نمایند و به جز مطالب ضروری تر و مفیدتر، از خیر بقیه بگذرند. امکانات نوین، مثل سایت های رایانه ای، مکان و امکان بهتری برای آن نوع انبارهای اطلاعاتی و فرهنگی و مقاله های مفصل و گزارش های فنی است.

اما در گذشته، از اوایل قرن جاری هجری خورشیدی، نوع دیگری از سالنامه ها در ایران منتشر می شد که شامل تقویم نجومی و گزارش عملکرد سالانه دستگاه های دولتی و غیردولتی و معرفی مدیران کشوری و چهره های فرهنگی و امثالهم بود و البته در کنار آن، مقالات و اشعار و امثال و حکایات و حتی رسائلی هم منتشر می شد. مرحوم سیدجلال طهرانی که از جمله دانشمندان برجسته گاه شماری و نجوم بود، یکی از پیشکسوتان این نوع کارها بود و سالنامه ها و تقویم های جالبی در قطع کوچک منتشر می کرد و هر سال یک رساله مهم تاریخی به زبان فارسی را نیز تصحیح و در کنار آن منتشر می نمود. بعدها البته احزاب سیاسی و برخی دانشگاه ها و حتی افراد نیز به صورت متفّرق سالنامه هایی تدارک می دیدند. ابتدا به صورت سنّتی، حتی سعد و نحس ایّام و برخی تطبیقات تقویمی و تنجیمی هم درج می شد، امّا به تدریج فقط تاریخ شمسی و قمری و میلادی ذکر می شد و در سالنامه ها نیز توضیحاتی کلّی به همراه همان مطالبی که گفته شد، درج می گردید.

یکی از این سالنامه ها که در قطع جیبی ـ پالتویی و بسیار جمع و جور منتشر می شد و از سال ۱۳۲۴ خورشیدی تألیف و انتشار آن آغاز شد، «سالنامه کشور ایران» نام داشت و محمدرضا میرزا زمانی آن را تمهید و تدوین و منتشر می کرد. ابتدا تقویم سال جدید خورشیدی و مطابق قمری و میلادی آن و سپس مطالب گوناگون گزارشی یا آگهی نامه های گزارشی به همراه مقالات و اشعار و حکایات و معرفی اشخاص و تصاویر مختلف در آن دیده می شد. اخیراً فرصتی پیش آمد و دنبال مطلبی در این سالنامه می گشتم که به مطالب جالبی برخوردم. از جمله در سال بیست و یکم سالنامه (۱۳۴۵ خورشیدی) اشعار زیادی از شعرای معروف و تازه کار منتشر شده و از جمله شعر معروف استاد فریدون مشیری با مطلع: «بی تو مهتاب شبی باز از آن کوچه گذشتم...» به چاپ رسیده بود و عکس شاعر و نام او هم که دختر خانم جوان و شیک پوشی به نام: دوشیزه ملیحه خزاعی بود، در کنار آن گراوور شده بود!

امّا مطلبی که می خواستم نقل کنم، مربوط سالنامه سال هجدهم (۱۳۴۲ خورشیدی) است که به معرفی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران پرداخته و فهرستی از شاگرد اول های آن در رشته های مختلف را ذکر کرده است. نام هایی که برخی بسیار گرامی اند و در ضمن آفرینندگان بخش مهمی از خاطرات تاریخی و فرهنگی ایران نیز محسوب می شوند. در اینجا به جهت اهمیت تاریخی دانشگاه تهران و اهمیت فرهنگی دانشکده ادبیات در این دانشگاه ابتدا بخشی از معرفی این سالنامه از دانشگاه و سپس نام چند تن از مشاهیر برجسته که در آن سال فارغ التحصیل و شاگرد اول سال های ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۲ از این مرکز علمی دانشگاهی بوده اند را می آورم. بی تردید، خاطرات بسیاری برای اهل فرهنگ و علاقمندان به دانش و ادب در این سرزمین زنده خواهد شد و یادی از بزرگان ارجمندی که بسیاری از آنها آموزگاران روشن اندیش و سخت کوش ما بوده اند و اکنون رخت از این جهان بی اعتبار برکشیده اند به خاطر خواهد آمد.

دانشگاه تهران ـ دانشکده ادبیات

دانشکده ادبیات تهران که از سال ۱۳۰۷ به نام دارالمعلمین عالی تأسیس یافته، از سال ۱۳۱۴ به نام دانشسرای عالی موسوم گردید و دارای شعبات علمی و ادبی و علوم تربیتی بوده است و سپس به نام دانشکده های علوم ـ ادبیات دانشسرای عالی نامیده شد و در سال ۱۳۲۱ رشته های علمی از رشته های ادبی مجزّا گشت و دانشکده علوم فعلی را تشکیل داد و در سال ۱۳۳۲ نیز دانشسرای عالی از دانشکده ادبیات جدا شد.

اینک دانشکده ادبیات دارای رشته های زیر است:

۱ـ زبان خارجه که خود از پنج شعبه بدین شرح تشکیل یافته: زبان انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی و عربی

۲ـ رشته زبان و ادبیات فارسی

۳ـ رشته علوم اجتماعی

۴ـ رشته فلسفه و علوم تربیتی

۵ـ رشته تاریخ و جغرافیا که دارای سه نوع لیسانس است: لیسانس تاریخ، جغرافیا و تاریخ و جغرافی

۶ـ رشته باستان شناسی

این دانشکده، علاوه بر رشته های لیسانس و فوق لیسانس، دارای دوره های دکتری به شرح زیر است:

دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی، دکتری فلسفه و علوم تربیتی، دکتری تاریخ، و دکتری جغرافیا. به علاوه رشته های علوم اجتماعی و باستان شناسی دارای دوره های فوق لیسانس است.

در این دانشکده، مؤسسات تحقیقی جهت تتبع و تحقیق در علوم مختلف به شرح زیر تأسیس یافته است:

۱ـ مؤسسه مطالعه و تحقیق در زبان های ایرانی

۲ـ مؤسسه مطالعات و تحقیقات در علوم اجتماعی

۳ـ مؤسسه مطالعات و تحقیقات تاریخی

۴ـ مؤسسه باستان شناسی

۵ـ مؤسسه مطالعات و تحقیقات جغرافیایی

برای تشویق و ترغیب خارجیان به تحصیل زبان فارسی، همه ساله عده ای از خارجیان برای تحصیل زبان فارسی دعوت می شوند که مهمان دانشکده بوده و خرج تحصیلی نیز دریافت می دارند. مدت تحصیل این دانشجویان به دو دوره تقسیم می شود؛ دوره مقدماتی و دوره عالی در دوره مقدماتی ما دانشجویان خارجی به تحصیل زبان فارسی و تکمیل آن می پردازند و در دوره دکتری به تحقیق و تتبع در ادبیات فارسی مشغول می شوند و تاکنون عده ای از دانشجویان خارجی از ممالک مختلف، مخصوصاً از هندوستان و پاکستان و ممالک عربی موفق به دریافت درجه دکتری دانشجویان خارجی شده اند.

در دانشکده ادبیات مؤسسه دیگری به نام مؤسسه زبان های خارجی وجود دارد که همه ساله عده کثیری که حداقل دارای معلومات در حدود دوره اول متوسطه می باشند، پس از گذراندن امتحان ورودی وارد آن شده و به تحصیل زبان های خارجی می پردازند.

زبان هایی که در این مؤسسه تدریس می شود، عبارت اند از: انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی، عربی، ایتالیایی، اسپانیولی.

فارغ التحصیلان این مؤسسه به شرط داشتن دیپلم کامل متوسطه می توانند وارد رشته زبان خارجی دانشکده ادبیات شده و در مدت دو سال به اخذ لیسانس نائل گردند.

...فعلاً جناب آقای دکتر علی اکبر سیاسی، ریاست دانشکده و سایر مؤسسات تابع دانشکده ادبیات را برعهده دارند و معاونت این دانشکده با آقای دکتر احمد بهمنش می باشد. (نقل از: سالنامه کشور ایران، صفحات ۳ ۳ و ۳۴).

امّا اسامی برخی از «حائزین رتبه اول رشته های مختلف دانشکده ادبیات و دانشسرای عالی» با ذکر رشته و محل تحصیل و سال فارغ التحصیلی:

محمدصدر هاشمی، زبان خارجه، دانشسرای عالی ۱۳۱۷ / محمود تفضلی، باستان شناسی، دانشسرای عالی ۱۳۱۹/ احسان الله یارشاطر، ادبیات فارسی، دانشسرای عالی ۱۳۲۰/ احمد سمیعی، ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات ۱۳۲۱/محمدخوانساری، فلسفه و علوم تربیتی، دانشسرای عالی ۱۳۲۳/ضیاء الدین سجادی، ادبیات فارسی، دانشسرای عالی ۱۳۲۴/علی مراد داوودی، فلسفه و علوم تربیتی، دانشسرای عالی ۱۳۲۴/ محمدقریب، ادبیات فارسی، دانشسرای عالی ۱۳۲۵/ حسینعلی ممتحن، تاریخ و جغرافیا، دانشسرای عالی ۱۳۲۶/عبدالحسین زرین کوب، ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات ۱۳۲۷/ حسن سادات ناصری، ادبیات فارسی، دانشسرای عالی ۱۳۲۹/ مهرانگیز ارجمند، فلسفه و علوم تربیتی، دانشسرای عالی ۱۳۲۹/ منوچهر مرتضوی، ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۰/ مهدی روشن ضمیر، باستان شناسی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۰/ مهدی قریب، فلسفه و علوم تربیتی، دانشسرای عالی ۱۳۳۱/ علی شریعتمداری، فلسفه، دانشسرای عالی ۱۳۳۲/ یحیی ذکاء، باستان شناسی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۳/ احمدمهدوی دامغانی، ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۳/ منوچهر آشتیانی، فلسفه و علوم تربیتی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۴/ اسماعیل شاهرودی، تاریخ و جغرافیا ۱۳۳۵/ بدرالزمان قریب، ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۶/ محسن ابوالقاسمی، ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات ۱۳۳۷/ ضیاءالدین دهشیری، زبان فرانسه، دانشکده ادبیات ۱۳۳۷/ احمد تفضلی، ادبیات فارسی ۱۳۳۸/ شیرین بیانی، تاریخ ۱۳۳۹/ یدالله ثمره، ادبیات فارسی ۱۳۴۰/ علی اشرف صادقی، ادبیات فارسی ۱۳۴۱/ بیژن جزنی، فلسفه، دانشکده ادبیات ۱۳۴۱/...

سیدمسعود رضوی

توضیح عکس

دانشکده ادبیات

ردیف اول: دکتر جمال رضایی، مجتبی مینوی، دکتر منوچهر مرتضوی، دکتر ماهیار نوابی، دکتر غلامرضا سلیم

ردیف دوم: دکتر جعفر شهیدی، دکترمهدی محقق، ایرج افشار، دکتر زریاب، دکتر حسینقلی ستوده، باستانی پاریزی، محمد تقی دانش پژو، فریدون بدره‌ای، قدرت‌الله روشنی به همراه مستشرقان اروپایی