ده سال مانده

هنوز ده سال مانده بود به رفتن ارحام صدر و ما نمی دانستیم.

زنگ دبیرستان که می خورد، هجوم می آوردیم به در خروجی مدرسه و عشقمان بود که خیابان عباس آباد را تا میدان انقلاب شادمانه، طی کنیم. هرروز از آن راه می گذشتیم و هرازگاهی هم میانه ی خیابان به پیرمرد مهربانی سلام می کردیم که عصازنان سنگفرش پیاده رو را طی می کرد. شنیده بودیم که او تئاتر بازی می کرده اما شیفته ی خلق خوشش بودیم. دستش را برایمان بلند می کرد و با لبخند سلام می گفت و این حقیقتی است که؛ ارحام به معجزه ی لبخند خود را در دفترخاطرات ما و بسیاری از مردم ایران جاودان کرده است.

یک سال مانده

هنوز یک سال و شاید هم کمتر مانده بود به رفتن ارحام صدر و ما نمی دانستیم.

به غرفه ی دریچه آمده بود، در نمایشگاه مطبوعات. با وجود کهولت سن اما در میان مردم بودنش را از آنها دریغ نمی کرد. همه را دوست می داشت و با همه با احترام و مهر سخن می گفت و کوچکترها را بیش از بزرگترها می نواخت.

شاید به جرأت بتوانم بگویم که آن شب، نمایشگاه از همیشه پر رونق تر بود! دیگر کسی را با مجلات کاری نبود! حقیقت این است که روزنامه و مجله آیینه ایست برای انعکاس پرتو اسطوره های مردم. حالا این پیرمرد اینجا بود. بی واسطه ی خبرنگار و عکاس. حیّ و حاضر.

چراغهای نمایشگاه را خاموش کرده بودند و او هنوز صبورانه در غرفه ی دریچه نشسته بود و به سؤالات مشتاقانش پاسخ می گفت.

سالها سکوت کرده بود اما لبخند از لبش نرفته بود. خاک صحنه را در این شهر از او دریغ کرده بودند اما خودش را خاک پای مردم همین شهر می دانست. او اصیل بود. طرّار هنر لهجه ی شیرینش را غارت نکرد. محله اش را ترک نگفت، از شهرش جدا نشد، کسانی که او را از نزدیک می شناسند جوان۲۰ ساله ی شاداب، بذله گو و سخاوتمندی را می شناسند که تا پایان عمر خصایصش را حفظ کرد. او از ابتدا ارحام بود و تا پایان هم ارحام ماند.

یک ماه مانده

هنوز یک ماه مانده بود به رفتن ارحام صدر و ما نمی دانستیم.

از روی نوار ضبط شده، صدای خسته اش را گوش می کردم، در آخرین مصاحبه ی ناتمام مانده اش با مجید زهتاب، تا از میان گفتگوهایش چیزی بیابم برای گنجاندن در ویژه نامه ی دوست قدیمی اش استاد حسن کسایی:

« استاد شما به یاد دارید از کی با ایشان آشنا شدید؟

درست از سال ۱۳۲۴.

چند ساله بودید؟

۲۳ ساله.

ایشان چند سالشان بود؟

ایشان هم به گمانم ۶ سال از من کوچکتر بودند.

خوب، یادتان هست اولین آشنایی شما با آقا حسن کجا بود؟

در خیابانِ ... (مکث می کند)

استاد حوصله اش را ندارید، بگذاریم برای بعد؟

نه! بگو. چه سؤالی کردی که جواب ندادم؟

(خنده) خوب عرض کردم که، اولین آشنایی شما از کجا بود؟ چطور با هم آشنا شدید؟ چطور این آشنایی ادامه پیدا کرد؟

من در بابری پرواز حسابدار بودم. باربری پرواز هم از مؤسسات آزادی بود که دولت آمده بود و جلوی آنها را باز گذاشته بود تا خودگردان شوند. من آن موقع استخدام شده بودم در شرکت باربری پرواز. آن شرکت دو حسابدار داشت که یکی آقای زجاجی بود که از اقوام مدیرعامل آن شرکت –آقای واثقی بود و یکی هم من و چطور شد که من را به آنجا بردند. قصه اش این بود که یک حسابدار خوب می خواستند و...

آن وقت آقای کسایی چه ارتباطی به آن باربری داشت؟!

حالا می گویم. و ...»

چیزی نیافتم و به خودم گفتم باشد تا بعد. در شماره ی آینده حتماً دوباره با او مصاحبه خواهیم داشت!

یک هفته مانده

هنوز یک هفته مانده بود به رفتن ارحام صدر و ما نمی دانستیم.

دوربین را گرفته بودم مقابل چشمهای خیس و مبهوتم و از میان مزارها که رد می شدیم عکس می گرفتم. از پشت آن چشم بلورین، زل زده بودم به چهره ی پدرم که بغض در چشمهایش خانه کرده بود. با دست یکی یکی به مزارها اشاره می کرد و مغفرت می طلبید و زیر لب نجوا می کرد: «انگار دیگر دوستانم را باید همه اینجا بجویم».

سرمای ظهرِ پاییز و سکوتِ کبودِ باغ رضوان، کلافه ام کرده بود. بدتر از آن، اینکه اینجا قطعه ی هنرمندان بود. نگاه که می کردی هر گوشه ای بزرگی آرمیده بود و من گیج و گم میان اینهمه بودن، به خودم نگاه می کردم که هیچ چیز نبودم. اینجا همه اهل دل بوده اند و ماندنی. یکی به جادوی شعر نامش را جاودانه کرده و یکی به معجزه ی قلم. یکی نقشی زده از رنگ و یکی طرحی زده بر قالی. یکی در دیار سلوک سماع کرده و یکی در بحر دانش غوطه خورده. این آدمها همه رفته اند اما از یاد روزگار زدودنی نیستند!

چهل روز گذشت:

می گویند انگار چهل روز از رفتن ارحام صدر گذشته و ما نمی دانیم!

سخن از پرواز کسی است که زندگانی اش لبخندی کوتاه بود در تنگنای اشک آلود و بی چون و چرای زیستن. می گویند رفته، اما او که هنوز هست!

در نوارهای به جا مانده از نقش آفرینی هایش، در دل دخترانی که به خانه ی بختشان فرستاد، در خاطر کسانی که از آنها دستگیری کرد، در همهمه ی دوستانی که می کوشند با انعکاس خاطرات و مصاحبه ها و عکسها و یادگارهای او جایِ خالی نمانده اش در هنر و نه تنها هنر که در شیوه ی انسان زیستن را به تصویر بکشند. او برای ابد در لبخندهایی که چندین دهه بر لب مشکل پسندِ ایران نشاند، جاودان خواهد ماند. داستان ارحام صدر را پایانی نیست.