شناسه

نام کتاب:

چرخش های لیبرالیسم،

نویسنده:

دکتر محمد توحیدفام،

ناشر:

انتشارات روزنه، سال ۱۳۸۷،

۲۶۷صفحه و قیمت:

۲۲.۰۰۰ ریال

مقدمه

دکتر محمد توحید فام یکی از استادان ایرانی است که دربند کلاس های دانشگاهی نبوده و به کار مهم و باارزش و دلنشین، اما سخت نگارش نیز می پردازند. ایشان چندین تالیف مهم و با ارزشی دارند. این کتاب نیز مانند سایر کتاب ها با مقدمه شروع می شود و در ادامه نویسنده مباحثش را در چهار فصل و نتیجه گیری مطرح می سازد. دکتر توحیدفام می خواهد با مطالعه ریشه های تاریخی(فرهنگی– اجتماعی)، سیاسی و اقتصادی لیبرالیسم پیوندی میان اندیشه و عمل لیبرالی در چشم انداز تاریخی آن ایجاد کند، تا روند تکامل چرخش های این ایدئولوژی را همان گونه که رشده کرده و تطور یافته، از آغاز تا به امروز به تصویر بکشد. وی سعی کرده است تصویری واقع گرایانه از لیبرالیسم ارائه دهد.

ساختارکتاب

فصل اول چشم اندازهای تاریخی لیبرالیسم

اولین کسانی که خودرا لیبرال نامیدند، مخالفان امپراتوری ناپلئون بودند و نام حزبشان، حزب لیبرال بود. هرچند در قرون وسطا به حقوق و مسوولیت های فردی توجهی نمی شد، اما روند تدریجی و تکاملی انسان ها در جوامع قرون وسطایی ایجاب می کرد که به اصلاحات بپردازد. این اصلاحات تضارب و تصادم اندیشه ها را به وجود آورد که لیبرالیسم کلاسیک محصول این تضارب و تصادم ها است. دکترتوحید فام بطور خلاصه و مفید چشم انداز تاریخی آگاه بخشی را از نهضت لیبرالیسم ارائه می دهد. نهضت لیبرال یک نهضت گسترده از عقاید و برنامه هایی بوده که مرزهای ملی را در نوردیده است. لیبرالیسم قرن بیستم معتقد به آزادی محدود (یا آزادی بر وفق قانون) است، نه آزادی آنارشیستی. لیبرالیسم برای اینکه توانایی نبرد با توتالیتاریسم را داشته باشد باید مدام در حال تغییر و چرخش باشد.

فصل دوم، لیبرالیسم در عمل

الگوهای لیبرالیسم: دکتر توحیدفام چهار الگوی لیبرالیسمی در نظر می گیرد که بیشتر بر وجه اقتصادی لیبرالیسمی پایه گذاری شده است. ایشان معتقدند که «ابزار تحقق لیبرالیسم سیاسی، لیبرالیسم اقتصادی می باشد و برای رسیدن به جامعه لیبرال باید از طریق لیبرالیسم اقتصادی وارد شد.» ما در این فرصت کوتاه فقط نام چهار الگو را ذکر کرده (به دلیل اهمیت فراوانش) و شرح و تفصیل آنرا علاقه مندان می توانند در کتاب مطالعه کنند:

۱) لیبرالیسم ارضی: فیزیوکرات ها (هر کدام از این الگوها زیر مجموعه های خاصی دارند که نویسنده آنها را شرح داده است)،

۲) لیبرالیسم کلاسیک(نویسنده این الگو را به تفصیل شرح داده است)،

۳) لیبرالیسم مدرن (لیبرالیسم مدرن با شرح و تفسیر دکتر توحیدفام فهم پذیر می شود)،

۴) لیبرالیسم نو(نویسنده معتقد است که لیبرالیسم نو به لیبرالیسم کلاسیک بیشتر نزدیک است). دکتر توحیدفام که خود لیبرالیسم است جمله ای در آخر فصل دو متذکر می شود که خواندنش بد نیست:«حکومت نمایندگی، رقابت حزبی و اقتصاد بازار به مردم اجازه می دهد که هر یک به دنبال زندگی خود باشند، بدون آنکه به بی نظمی و قانون شکنی بیانجامد.»

فصل سوم، لیبرالیسم در نظر اصول لیبرالیسم

محدود کردن قدرت و مخالفت با مداخله دولت هسته اصلی اندیشه های لیبرالی را تشکیل می دهد. با این گفته دکترتوحیدفام، در ایران هیچگاه لیبرالیسم اتفاق نخواهد افتاد. روزبه روز قدرت دولت و اعمال نظر و در دست گرفتن نبض اقتصاد توسط دولت بیشتر و افزونتر می شود. این افزایش نشان از دور بودن اندیشه مسوولان ایرانی با اندیشه لیبرالیسم است. دکتر توحیدفام مانند الگوهای عملی لیبرالیسم، برای اندیشه های لیبرالیسم نیز اصول اساسی در نظر می گیرد. فهرست این اصول هشت گانه بدین شرح است: اصل اول، فرد و فردگرایی، اصل دوم، رضایت و قرارداد، اصل سوم، قانون و حکومت مشروطه، اصل چهارم، آزادی حق انتخاب، اصل پنجم، برابری در فرصت ها، اصل ششم، عدالت اجتماعی براساس شایستگی، اصل هفتم، تساهل یا مدارا، اصل هشتم، محدوده زندگی خصوصی و محدوده زندگی عمومی. نویسنده کتاب چرخش های لیبرالیسم اینگونه خود را بر موضوع مورد بحثش مسلط می داند: «وقتی عناصر اندیشه لیبرال را به هم پیوند دهیم، الگو و مدلی انتزاعی از جامعه ای قائم به ذات را به دست خواهیم آورد.» نظریه پردازان لیبرال معتقدند که(دقیقا بر عکس سوسیالیست ها)، هماهنگی منافع خصوصی است که منافع عمومی را تامین می کند. ایراد ماندگار لیبرالیسم از دیدگاه دکتر توحید فام: مشکل دائمی و همیشگی ای که لیبرالیسم با آن مواجه است عبارت از پیداکردن یک نوع تقسیم قدرت مناسب بین فرد و جامعه می باشد.

فصل چهارم، نقد نظریه لیبرال:

نویسنده کتاب دست به خود انتقادی زده و عمده ترین انتقاداتی که بر لیبرالیسم وارد می داند را اینگونه فهرست می نماید:

۱) نقد نظریه فردگرایی،

۲) نقد نظریه منافع فردی،

۳) نقد نظریه دولت رفاه،

۴) نقد نظام سرمایه داری،

۵) برخوردهای لیبرالیسم با نهضت آزادی خواهی، فمینیسم و ناسیونالیسم،

۶) برخوردهای لیبرالیسم با کثرت گرایی، ایدئولوژی و دموکراسی. نویسنده معتقد است مسائلی در فصول قبل مطرح شده که بد نیست از دیدگاه علمی آنها مورد نقد و بررسی قرارداد. البته با این بینش که نقد هیچگاه نفی نیست. با وجود نقدهایی که تا به امروز از لیبرالیسم شده است، این ایدئولوژی هیچ گاه ماهیت واقعی خود را پنهان نگذاشته و به قول دکتر توحیدفام همواره چهره ای روشن و بسیار نافذ از خود به جا گذارده است. تحقق کامل آزادی همان تحقق کامل مفهوم انسانیت نیز بوده است، این اندیشه واقعی نظریه پردازان اولیه لیبرالیسم می باشد.

نتیجه

کتاب از ساختار حرفه ای برخوردار است. منظور نظر نویسنده کاملا در تمامی سطور هم رساست و هم مستمر. نویسنده می خواهد لیبرالیسم را از ابتدا تا به امروز مورد کنکاش قرار دهد و چرخش هایی که این ایدئولوژی داشته را روی کاغذ ثبت کند. مسلما هر کتابی پایانی برای موضوعش نیست. این قانون شامل حال کتاب چرخش های لیبرالیسم نیز می شود. چون این کتاب پرسش ها و بحث های جدیدی را می آفریند که بهترین نقطه مطلوب نویسنده می باشد. یکی از نکات قوت دیگر کتاب یادداشت های آن است. متاسفانه در ایران نویسندگان به یادداشت بهایی آنچنانی نمی دهند، در حالی که یادداشت نویسی در پایان هر فصل نشان از قدرت و تسلط نویسنده بر موضوع می دهد. از نکات ضعف کتاب صحافی ضعیف آن است، چراکه با چندبار ورق زدن صفحات آن به راحتی از هم جدا می شوند. در انتهای کتاب دکتر توحیدفام منابعشان را معرفی نموده اند که به نظر می رسد برای علاقه مندان مفید باشد. آنانی که قصد و علاقه دارند به بحث و یادگیری لیبرالیسم بپردازند کتاب دکتر توحیدفام کتابی بسیار مفید خواهد بود و بستر مناسبی را برای پیشرفت در شناخت این ایدئولوژی آماده می سازد.

عکس: وحید اسلام زاده