Locked دریافت Toolbar آفتاب
مقالات فرهنگی و هنری کتاب و نشر تبارشناسی کینه
۹ آذر ۱۳۸۸
  ◊   دفعات نمایش : ۳۲۲        Monday, Nov 30, 2009
تبارشناسی کینه
بازخوانشی مجدد از کتاب کین توزی ماکس شلر
تبارشناسی کینه

اندیشه گران دوران روشنگری به این باور رسیده بودند که برای نیل به حقیقت، لازم است معنای دقیق واژه ها و محتوای دقیق مقوله ها کاویده شود. طی این چند سال اخیر، عناوین رسانه های ما را مقوله هایی تشکیل می دهند که نیاز به تبیین دقیق معنا و محتوا دارند. متاسفانه علم کنندگان این عناوین از تعریف و بازنمایی صریح و روشن اینها عاجزند، زیرا در پشت هر واژه و اصطلاح حقایقی نهفته است که با رویکرد صوری و سرسری نمی توان آنها را آنچنان که باید، به توجیه و تبیین پرداخت.

از جمله این مقوله ها که جذابیت و همچنان بار تبلیغاتی خاص دارند دموکراسی، جامعه مدنی، حقوق بشر، مدرنیته، پست مدرنیته، روشنفکر، اخلاق و اخلاق گرایی و... هستند. از آنجایی که بسیاری از مفاهیم یادشده و آنهایی که کاربرد فراوان در رسانه های ما دارند، می توانند بر خود نام نهاد را حمل کنند، لذا باید از خود تعریف و معنا و مبنای نهاد شروع کرد با آنکه در قرون۱۹ ۱۸ میلادی بسیاری از فلاسفه مغرب زمین در باب اخلاق و مبانی اخلاقی تحقیق کرده و رسالاتی نیز به نگارش درآورده اند. به عنوان مثال می توان به اثر ارجمند ایمانوئل کانت به نام مابعدالطبیعه اخلاق اشاره کرد؛ اثری که در سال های پایانی سده هجدهم منتشر شد.

کانت در این اثر، آزادی انسان را حقی فطری و همزاد او و به عنوان حقی بشری به رسمیت می شناسد یا آثار مارکس که به صورت غیرمستقیم به نقد اخلاق و اخلاق گرایی آن دوران می پردازد. بدون ارزش گذاری بر آثار منتشر شده اما در قرن ۲۰ میلادی نگارش آثار در باب اخلاق به شدت کاهش یافت تا آنجایی که نمی توان جز یکی دو مورد از فیلسوفی نام برد که رساله یی در باب اخلاق به نگارش درآورده باشد. باید اذعان کرد در قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی که دو سده شروع کننده فلسفه مدرن غرب به شمار می روند، پرداختن به مساله اخلاق بیش از قرن ۲۰ بوده است. در این میان باید به یکی از متفکران به عنوان استثنا در قرن بیستم میلادی که در باب اخلاق و تعریف ارزش ها نظریه دارد، اشاره کرد؛ ماکس شلر که در زمینه پدیدارشناسی و اخلاق فعالیت می کرد. از او به عنوان بنیانگذار جامعه شناسی معرفت یاد می کنند. او در ۲۲ آگوست ۱۸۷۴ در مونیخ به دنیا آمد. شلر در دانشگاه ینا پزشکی و فلسفه خواند و در آنجا نزد فیلسوف برجسته ایده آلیست، ردلف ایکن، تحصیل کرد. شلر در ۱۹ مه ۱۹۲۸ در فرانکفورت درگذشت. هایدگر درباره شلر می گوید؛ «هیچ فیلسوفی در زمانه ما نیست که مدیون و مرهون او نباشد.» یکی از کتاب های مهم شلر «رسانتیمان» است که به درست در فارسی به کین توزی ترجمه شده است.

در میان اصطلاحات فلسفه نیچه نیز به رسانتیمان بیش از اصطلاحاتی نظیر خواست قدرت، بازگشت جاودان، و ارزشگذاری دوباره ارزش ها ارجاع داده شده است. چنان که والتر کافمن اشاره می کند، استفاده از واژه فرانسوی رسانتیمان به جای معادل های آلمانی آن بیش از هر چیز از اصرار نیچه در «یک اروپایی خوب بودن» و اکراه او از گرایشات ناسیونالیستی فیلسوفان کلاسیک آلمانی در آلمانی تر کردن واژه نامه فلسفی ناشی می شود؛ گرایشی که آلن بدیو نیز در کتاب «قرن» به آن اشاره می کند. البته نباید فراموش کرد که رسانتیمان در فرهنگ آلمان معادلی ندارد و به همین خاطر در گفتار آلمانی نیز از همین لغت استفاده می شود.

ماکس شلر در ۱۹۱۲ واژه رسانتیمان را به عنوان یک ترم تکنیکی، که از نیچه وام گرفته است، به کار می برد، و در واقع اوست که پای این واژه را به حیطه جامعه شناسی می کشاند. متن شلر از این رو خواندنی و تامل برانگیز است که گذشته از آنکه به تبیین و گره گشایی تحلیلی که نیچه از کین توزی در «تبارشناسی اخلاق» ارائه می دهد کمک می کند، از آن نیز فراتر می رود و در بررسی مفهوم کین توزی، نه به تبارشناسی تاریخی این مفهوم، که به شرایط جامعه شناختی که آن را می پرورانند، می پردازد. شلر در واژه رسانتیمان ردپای دو عنصر مقوم را می بیند؛ «اولاً کین توزی هر آینه تجربه کردن و باززیستن مکرر یک واکنش منفعلانه عاطفی مشخص به شخصی دیگر است.

باززیستن مستمر آن عاطفه، آن را هرچه ژرف تر در اعماق شخصیت فرو می برد و جای گیر می سازد، اما در همان حال آن را از ناحیه عمل و بیان شخص دور می گرداند... درثانی واژه کین توزی تلویحاً نشان می دهد که این عاطفه کیفیتی منفی دارد، یعنی حاوی تکاپویی خصمانه است...» (کین توزی ۳۵) چنانچه رسانتیمان را از جمله مفاهیم فلسفی نادری بدانیم که در زندگی روزمره همه انسان ها تجربه می شوند، بی شک اغراق نکرده ایم. رساله شلر خود به خوبی گواه است که حتی اندیشمندی مانند او هم که در بصیرت های پدیدارشناختی از هایدگر کم ندارد هرچند کسوفی که هایدگر پدید آورد، بیش از هر کس بر شلر سایه افکند نمی تواند فاصله خود را با کین توزی در همه حال حفظ کند و هر از چندگاهی به دامش می افتد. موضع گیری های او در مورد برخی پدیده های مدرن خود کاملاً از کین توزی بری نیست، ولی دست کم این مساله سبب می شود رساله او حالتی شخصی و جدلی بیابد و به چیزی بیش از یک متن تئوریک بی غرض و عبوس بدل شود.

کین توزی در فرهنگ فارسی این گونه معنا می شود؛ «کین توزی (حامص مرکب)، انتقام کشی (فرهنگ فارسی معین)، انتقامجویی؛ بر اولیا و بر اعدای خود به لطف و به عنف به مهربانی معروفی...»

از شلر جز چند مورد در ایران ترجمه یی نشده است و همین امر باعث گمنامی وی در کشور شده است. وی تا مدتی قبل مانند دیگر فلاسفه غربی که در ایران شناخته شده نیستند از طریق مقالات به مخاطبان معرفی می شد. کتاب کین توزی با ترجمه صالح نجفی و جواد گنجی چاپ نشر ثالث مدتی است در کتابفروشی های ایران وارد شده است و به شناسایی شلر برای مخاطبان ایرانی کمک شایانی کرده است. ترجمه با آنکه در بسیاری از جملات گنگ عمل کرده (به خصوص در مقدمه مانفرد اس. فرینگز) اما می توان این مساله را نیز به خاطر نثر مبدأ توجیه کرد. کتاب در پنج فصل نوشته شده و وجود نمایه اسامی و نمایه موضعی به خواننده کمک شایانی می کند.

با خواندن کتاب می توان فهمید که چرا به این میزان حس کین توزی در جامعه انسانی وجود دارد و چرا بسیاری از این احساسات به معرض عمل نمی رسند و درک تفاوت این حس همه گیر با احساسات یک تروریست. شلر خود به داستانی از وپ اشاره می کند که داستان روایتی اینچنینی دارد «انگورهای شیرینی هست که آب از دهان روباه سرازیر کرده ولی دستش به آن نمی رسد. بعد از آنکه چند بار بالا می جهد تا انگوری به دست آورد، روباه دست از تلاش می شوید. روباه صحنه را ترک می گوید و خود را متقاعد می کند که انگورها اصلاً شیرین نیستند، ترش و بدمزه اند.» این خود نمونه یی از حس کین توزی است می توان این کتاب را به همه دوستان پیشنهاد داد چرا که اطلاعات و نظریات درون آن به کار هر انسانی می آید.

امین علم الهدی
روزنامه اعتماد ( www.etemaad.ir )
کین‌توزی
دریافت مقاله ثبت مقاله آفتاب من چاپ بازگشت
اگر«دچار»کلمه مثبتی باشد!
نگاهی به مجموعه شعر «هوای هرات» علی‌ الفتی
۹ آذر ۱۳۸۸
اسطوره باورها
بررسی رمان روز هزار ساعت دارد نوشته فریدون حیدری ملک میان
۹ آذر ۱۳۸۸
انسان ها و هویت های گوناگون
به مناسبت انتشار کتاب «هویت و خشونت» نوشته آمارتیا سن
۹ آذر ۱۳۸۸
اعتبار آقای نابغه به دودکش بند است
ماجراهای جدید شرلوک هلمز
۹ آذر ۱۳۸۸
جبهه نگاری شاعرانه در «وطنم ابراهیم»
تأملی برمجموعه شعر «وطنم ابراهیم»، سرودة محمدرضا سهرابی نژاد
۹ آذر ۱۳۸۸
متجاوز به عنف با پوشش كنتورنویس در مرند دستگیر شد
متجاوز به عنف با پوشش كنتورنویس در مرند دستگیر شد
حال رضا روبه بهبود است
حال رضا روبه بهبود است
فقر، دخترفروشی را رقم زد
فقر، دخترفروشی را رقم زد
طالع‌بینی ۴ خرداد ماه ۹۱
طالع‌بینی ۴ خرداد ماه ۹۱
دست‌های پشت‌پرده افزایش نیافتن حقوق كارمندان
دست‌های پشت‌پرده افزایش نیافتن حقوق كارمندان
توصیه‌های ضروری برای آغاز ورزش پیاده روی
توصیه‌های ضروری برای آغاز ورزش پیاده روی
مذاکرات ایران و ۱+۵ در بغداد آغاز شد
مذاکرات ایران و ۱+۵ در بغداد آغاز شد
عوارض کمبود ویتامین ب ۱۲ در بدن
عوارض کمبود ویتامین ب ۱۲ در بدن
راه کارهای عملی برای از بین بردن چربی زائد
راه کارهای عملی برای از بین بردن چربی زائد
هفت دردی که نباید نادیده بگیرید
هفت دردی که نباید نادیده بگیرید
 وبلاگ آفتاب 
معرفی آرشیو موسیقی
محجوبی، مرتضی
 آلبوم پیانو نوازی
◊  علت هر شکستی عمل کردن بدون فکر است. الکس مکنزی  ◊