● یک

«این قدر دم پایی ابری به پا نکن

چه کار کنم اگر

لج شان بگیرد

که ببارند

یا از این کفش های خلط نفت

که یکهو فتیله هایشان بالا بیاید

باید برای تو از چوب

کفشی بسازم

که روزی اگر لج کرد

دوباره سبز شوی»

«مضمون سازی» شگرد اصلی شعر است در تاریخ هزارساله ادبی ما؛ همیشه هم جواب داده البته گاهی بیشتر و گاهی کمتر؛ «گاهی کمتر»ش بر می گردد به آن لحظاتی که شاعر پیوستگی های «نشانه ای» را به حداقل می رساند یعنی تنها یک نخ «باریک» از «تداعی های ممکن» ، «مضمون» را شکل می دهد طبیعتاً چنین روندی حاوی «حداقل ها»ست: حداقل نشانه، حداقل معنا، حداقل جذابیت، حداقل مخاطب و...

[تنها سبکی که چندان از حداکثر «مضمون» بهره نمی برد اما در اوج می ماند سبک خراسانی ست که به دلیل تکیه بر «زبان» و رسیدن به «اتفاق زبانی»، شاعرانش خود را نیازمند این روند نمی بینند همچنان که این نگرش به شعر، در شعر بزرگی چون سعدی که بنا به سبک او که عراقی ست لزوماً باید درگیر مضمون سازی باشد اما نیست به اوج خود می رسد و البته، از عهده هر شاعری با هر میزان استعداد، بر نمی آید چنان که مقلدان سعدی را اغلب – حتی – نمی توان شاعرانی مستعد لقب داد!] در شعر نو، از آغاز بنا را بر مضمون سازی نهادند چرا که نیما، تعلق خاطرش به سبک خراسانی بود همچنان که «م.امید» و دیگران و دیگران؛ «مضمون سازی» از اواخر دهه ۶۰ و با حضور روزافزون شعر کلاسیک در بازار روز شعر، جای خودش را در شعر نو باز کرد و امروزی شد و هرچه به اواخر دهه ۷۰ نزدیک تر شدیم جان و مایه بیشتری گرفت و همه گیرتر شد اما در دهه ۸۰، لاغری پیشه کرد و بسنده شاعران جوان به «حداقل»ها، نه تنها از جذابیت های آن کاست که وجوه معنایی را در استعانت از «نشانه ها»، به حدی رساند که گاه معنا و جذابیت، هر دو ناپیدا شدند!

«گنجشک ها روی برف راه می روند» متعلق به شاعر جوانی ست که دلمشغول مضمون هاست و البته به گمان من – گوشه چشمی هم به کاربرد «مضمون» در شعر معاصر عرب دارد که ترجمه های خوبی از آن در دهه های اخیر منتشر شده – اما همچنان به حداقل ها بسنده می کند و مثلاً از «چوب» به «سبزشدن» می رسد یا از «کفش های حاصل از فرآورده های نفتی» به «فتیله چراغ» ، یا از «دمپایی ابری» به باریدن؛ خب، خوب است اما... کم است!

● دو

اگر وجه غالب شعری که در دهه ۷۰ عرضه شد، «شهود» بود چه در نگاه به «زبان» و چه در نگاه به «جهان»، در شعر دهه اخیر، «شهود» جای خود را به «سهل گیری» داد. «سهل گیری» چه «امتیاز» باشد چه «ضعف» ، به هرحال «رویکردی نسلی»ست در شعر شاعران جوان این دهه؛ که اکنون بدل به «کتاب راهنمایی» شده که خط مشی تعیین می کند برای شاعران جوانتر جویای نام و همانقدر که در دهه های پیشین، «پیچیده گویی» به «رادیکالیسم» تعبیر می شد و اکنون «سهل گویی» نشانه ای برای «پیشرو» بودن است و بهانه اش هم جذب مخاطب است اما مخاطب ایرانی ، نه دنبال شعر سهل است نه شعر پیچیده، دنبال شعر است دنبال بیان و زبان نیست دنبال «آن» است به هر شکل اش؛ و مشکل شعر امروز، فقدان «آن» است فقدان «تجربه انسانی»ست فقدان تأثیرگذاری ست. آیا «فریاد ناصری» به عنوان شاعری جوان، درگیر این روند نسلی ست یا بری از آن؟

به هرحال ، او مستعد است و تا آنجا که به یاد دارم از مشروطه به این سو، مستعدها، همیشه یک جور خودشان را از «مد»بری داشته اند؛ برخی بیشتر برخی کمتر! «شهود» در شعرهای ناصری، گرچه کم اما مشهود است و شعر «سهل »اش در پاره ای اوقات به سمت شعر «سهل و ممتنع» میل می کند [البته میل می کند نه این که بدل می شود به آن!]:

«هنوز گلوله های شلیک شده در جنگ

از خواب هایمان می گذرند

و ناگزیر دوست می داریم

مثل راه رفتن در خواب

سنگر گرفتن را

نامه نوشتن...»

یا:

«نامه را بگذار زیر گلدان

ماجرای ما باید

با آب و تاب تر گل کند

و کلید را توی کفش هایت

که هر وقت آمدم

فکر کنم جایی نرفته ای...»

یا:

«این روزها شلواری می پوشم

که پاچه هایش را بالا می زنند

خیلی به من نمی آید

اما برای گذشتن از این دنیا خوب است»

می توانم جز «فریاد ناصری» ۳۰ شاعر جوان دیگر را از این دهه گزینه کنم که شعرشان به «شهود» و «مضمون سازی» آمیخته است و چندان هم مدیون یا بدهکار یا آغشته به «سهل گیری» [یا سهل انگاری] نیستند و مستعد هم هستند و شعرهاشان هم «جالب» است اما عاقبت شان چه خواهد بود اگر ندانند «موفقیت» در شعر هزارساله ما و شعر چندهزارساله جهان، چطور رقم خورده؟

سه

من به عنوان مخاطب [اعم از عام، خاص یا منتقد] لااقل سه دهه است که عادت کرده ام به «قبول» و «امید» یعنی دلبسته ام به این که فلان شاعر، «حالا» دارد خوب کار می کند و «آینده دارد» و شاعر بزرگی خواهد شد و درست سه دهه است که از میان آنها، شاعر بزرگ ندیده ام؛ با این همه به این «قبول» و «امید» ادامه داده ام چون به گمانم از «انکار» و «نومیدی» بهتر است هم برای خودم هم برای شاعری که نقد شعرهایش را می نویسم!

فریاد ناصری به استناد «گنجشک ها روی برف راه می روند » مستعد است مسیرش بی دست انداز نیست اما معقول پیش می رود و شعرهایش هم از «آن» بی بهره نیستند [گرچه مملو از آن نیز نیستند!] دوست دارم که چند سال بعد اسمش طوری روی زبانم بچرخد که نام های آشنا روی زبان مردم کوچه و بازار؛ [به هرحال آرزوست. آرزویی که لااقل برای ۳۰ نفر دیگر هم دارم!] و تا آن موقع، بسنده می کنم به همین شعرها و منتظر می شوم که او خودش را از گزند بلایای نسلی دور نگه دارد!

«حکایت بلند درخت ها

بماند برای بهار

ورق بزن

به اندازه یک برگ هم

از افتادن بخوانیم

آنجا که تیرهای برق

دل درخت را می سوزانند

و پرنده

قصه خود را

بر کابل ها خاموش می نشینند.»