پیشتر در مواردی چند آورده ام که امروز دین پژوهی یکی از جدی ترین حوزه های مطالعاتی جهان است. از آنجا که سرنوشت همه مردم جهان در این روزگار به گونه ای غریب با دین، پدیده های دینی و اصحاب دین پیوند خورده است هیچ کس را یارای مقاومت یا بی اعتنایی در برابر مسائل و فرآورده های این حوزه نیست. هر کس به سهم و توانایی خود باید تاثیر کارکرد دین، پدیده های دینی و اولیای دینی را بشناسد تا دست کم بتواند زندگی فردی خویش را از گزند انحرافات دینی مصون دارد یا از برکات معنوی آن برخوردار سازد. احدی نمی تواند این تاثیر را دست کم بگیرد که اگر گرفت ناگزیر آثار مخرب احتمالی آن را باید بر خود و آینده فرزندان خود بپذیرد. به دو نمونه ملموس از این دین گزیری که به دو انتخاب دین گریزی و دین پذیری (گریز و گزیر اشتباه نشود) در دو سطح ملی و بین المللی انجامیده کوتاه اشاره می کنم. در سطح ملی این ندا مدام از سوی اولیای دینی ما (و اغلب حکومتی) طنین انداز است که جهان به سوی دین باوری و دین مداری پیش می رود و باور و برداشت غلط غالب از این گزاره آن است که لا بد گمشده مردم این جهان دین باوری مورد نظر وعلا قه ما است! در سطحی بین المللی رشد باورهای دینی عموم مردم جهان به نوعی آرمان گرایی و سپس موعودگرایی موهوم و نوظهور دامن زده است؛ گویی مردم جهان بی آنکه تفطنی آگاهانه داشته باشند اندک اندک به پایان کار جهان ایمان می آورند و روزگاری آپوکالیپتیک (رستاخیزی موعود که باید با طعم نوعی فاجعه آن را درآمیخت) را انتظار می برند.

نگره دین گزیری در هر دو سطح ملی و جهانی برای ما انسان ها محصولی مشترک بار آورده است و آن اینکه اخلا ق که گوهر هر گرایش دینی است مورد غفلت قرار گرفته و گرایش به ظواهر و مظاهر دینی به سبب کارکرد اقتصادی سیاسی آن تشدید شده است و در اردوی مومنان نیز باور به تجربه های مستقل معنوی افزایش یافته و میل به شفاف سازی رفتار دینی رو به اوج گذاشته است. دین بازان خود بی آنکه بدانند در درازمدت بیشترین خسارت را از این وضع خواهند دید و البته در میان همه فرآورده های دینی اگر آنان بخواهند به اخلا ق دینی پایبند بمانند، لا جرم دین بازی را باید رها کنند و اگر دین بازی رها شود نهادهای اجتماعی دین به آشوبی غریب دچار خواهد شد، بنابراین نمی کنند. این مقدمه تفصیلی دارد که من باید در زمانی مناسب به آن بپردازم ولی آنچه را مراد من از این مقدمه بود در معرفی کوتاه کتاب <اولیویه روا> خلا صه می کنم.

□□□

<اولیویه روا> برای جامعه کتابخوان ایرانی ناآشنا نیست. استاد دانشگاه و مدیر تحقیق در مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه یکی از سرشناس ترین پژوهشگران حوزه دین و سیاست در خاورمیانه است. او به چند زبان منطقه آشناست و علا وه بر ایران جوامع مسلمان منطقه را نیک می شناسد، به وزرای خارجه آمریکا و اروپا مشورت می دهد و در مدرسه عالی علوم سیاسی پاریس تدریس می کند. اولیویه روا که در دو حوزه فلسفه و علوم سیاسی دانش آموخته، پیش از این چند کتاب در زمینه اسلا م سیاسی و زمینه های ظهور و شکست آن منتشر کرده است. او به معرفی <فارین پالیسی> در میان صد روشنفکر پرنفوذ جهان جای دارد و از او گاهی به عنوان برنارد لوئیس فرانسوی هم نام می برند.

کتاب جدید و مهم اولیویه روا با نام <غفلت مقدس، زمانه دین بی فرهنگ> از سوی انتشارت فرانسوی <سوی> روانه بازار شده است. روا در این کتاب سه عامل در هم تنیده دین، اجتماع و فرهنگ را بازشناسی می کند و شرایط جدید جامعه جهانی را با عناصر نودینی وارد در این دهکده ارتباطی به کنکاش می گیرد.

نگاه او به این سه مقوله با تجربیات محیطی او در منطقه خاورمیانه گره خورده است و در برابر نظریه برخورد تمدن های هانتینگتون موضع مخالفی دارد، چندان که حرکت دینی در جهان معاصر را رو به جلو و اصلا ح مدام می بیند که البته نتیجه ای جز جهانی سازی گرایش دینی ندارد. اشکال جدید اجتماعی دین باوران به عنوان یکی از نمود های جهانی سازی گرایش دینی، از دقت نظرهای اولیویه روا در این کتاب است. پدیده های دینی در حال هجرت و بازیابی هویت جدید ند، ولی این هجرت فکر و عمل دینی هنوز در بسترهای اجتماعی و فرهنگی ثابتی جای نگرفته است.

شکاف میان دو سپهر اجتماع و فرهنگ از سویی و دین و دولت از سوی دیگر در روند جهانی سازی امروز، اشکال سنتی پذیرش دین و پدیده های آن را دچار تحول کرده است و خروج جوامع از بافت سنتی و فرهنگی خود سویه های دیگری به دین پذیری امروز در جهان می بخشد.

این سویه ها از دگم ها و منابع سنتی دین بریده می شود و با تجربه های جدید معنوی، شکاف مناسبات سنتی میان مومنان و نمادهای ظاهری و نهادهای اجتماعی دین را به نمایش می گذارد و پیش از آنکه گرایش های دینی نو، دینی قلمداد شود، فرهنگی قلمداد می شود؛ فرهنگی که از ریشه دین سنتی جداست!

آداب دینی مومنان جدید گویی به تدریج شکلی عرفی یا قراردادی می یابد و گروه های هوادار معنویت بی آنکه به مراجع سنتی دین نیازی ببینند خود را با اشکال جدیدی از رفتار فرهنگی و آیینی تطبیق می کنند که به شکاف هر چه بیشتر دین و دولت باور دارد.

بررسی بیشتر این کتاب مهم را باید به زمانی دیگر واگذاشت.