ادبیات دفاع مقدس از جمله رویکردهایی است که در سال های اخیر با توجه به نفس پاک «دفاع» در دین مبین اسلام به یکی از پر توجه ترین عرصه های ادبی فرهنگی این مرز و بوم تبدیل شده است. آنچه با بررسی آثار اخیر به خصوص داستان کوتاه، رمان و پژوهش های ادبی مرتبط با دفاع مقدس به خوبی می توان حس کرد، دغدغه ای است که در این عرصه بر جان اهالی ادبیات افتاده است، اما در این میان باید به نکات بسیار مهمی به عنوان آسیب این دست آثار توجه داشت. از آن جمله می توان به چاپ آثاری با درون مایه های ضعیف – به صرف اینکه نویسنده روزی روزگاری شاهد و شاید رزمنده ای در یکی از مناطق جنگی ایران بوده است و در خصوص ادبیات داستانی هیچگونه تجربه یا علمی نداشته – اشاره کرد؛ همچنین تالیف بدون تحقیق در خصوص موقعیت های جغرافیایی برای تصاویر داستان ها، تحقیق در خصوص مواضع نظامی یا خصوصیات شخصی، جمعی انسان های آن برهه از زمان و ....

رمان «بی وتن» یا درست تر آن بی وطن نیز از جمله آثاریست که دغدغه نشان دادن ارزش های انسانی دفاع مقدس در ذهنیت نویسنده آن به خوبی حس می شود، اما باید دید تا چه حد به موفقیت دست یافته است.در اولین برخورد، این رمان را می توان رمان خاطره یا سفرنامه ای دانست که راوی با زاویه دید دانای کل به بیان آنچه در این سفر بر او گذشته می پردازد. رمان «بی وتن» به بیان زندگی ارمیا که رزمنده سال های دور جبهه ها بوده (همانند آنچه که امروزه در غالب آثار دیده می شود و مد روز شده است) می پردازد.

او براساس آنچه خود بارها و بارها در متن داستان تکرار می کند، در پی یک خیال تهی، به دنبال قول و قرار ازدواج با یک دختر ایرانی الاصل – آرمیتا – که روزی روزگاری در بهشت زهرا (س) با او آشنا شده است پا به مرزهای کشور آمریکا می گذارد، و در جریان داستان دچار روزمرگی زندگی جامعه شهری نیوجرسی – یکی از ایالات آمریکا – می شود. ارمیا در ادامه این روزگار سپری کردن، بر اثر بروز یک اشتباه یا یک نوع سوءنیت دولت و رسانه آمریکا محکوم به قتل یکی از همسایگان سوزی – که او هم دختری ایرانی الاصل است، شده و در دادگاه آمریکا محاکمه می شود.

با خواندن کتاب «بی وتن» اولین سوالی که در ذهن خواننده نقش می بندد این است که داستان چه پیامی را به ما رساند؟ یا اصلا نویسنده در نوشتن این رمان چه هدفی را دنبال می کرده است؟ در جواب باید به دستمایه یا پیرنگ داستان رجوع کرد. شخصی آن هم از بچه های جبهه و جنگ، دل زده از برخوردهای هموطنان و رفتارهای تصنعی آنها در ایران (ص ۶۵) با کوله باری از آن همه تعصب – که به وفور در طول رمان این تعصب نسبت به شهدا و جبهه را می بینیم – به امید ازدواج با دختری که زمانی وی را در بهشت زهرا (س) دیده پا به آمریکا گذاشته است. حالا دختر در کنار یک مرد ایرانی الاصل دیگر – خشی – که ظاهرا یک منور الفکر است در یک اتاق کار می کند و آن همه تصویر از شوخی و برخوردشان با هم در رمان دیده می شود. با این همه اجتماع نقیضین، به نظر می رسد که پیرنگ مناسبی برای یک رمان ۴۶۰ صفحه ای انتخاب نشده است. همان طور که درطول رمان دیده می شود، وجود ضعف در پیرنگ نه تنها به خودی خود باعث ضربه زدن به اثر و سایر توانایی های نویسنده شده بلکه تبعات دیگری را نیز در پی داشته است؛ چنانچه نویسنده دچار پرگویی شده و در قسمت های متعدد، تصاویر و دیالوگ هایی را می بینیم که در جریان رمان تاثیری نداشته و به زبان ساده تر بود و نبودشان فرقی نمی کند. به عبارتی، زوایدی است که باعث خستگی خواننده و ضعف در حفظ انسجام و یکپارچگی طرح در امتداد زمان و مکان شده است.

در این میان از دیگر دلایلی که باعث افت و کمرنگ شدن تفکر نویسنده در قالب پیرنگ داستان می شود، می توان این نکته را ذکر کرد که در برخی فصول به قسمت هایی بر می خوریم که زاویه دید تغییر کرده و حتی در پی آن انسجام درونمایه داستان نیز از بین رفته است. حال این سوال پیش می آید که استدلال نویسنده در خصوص این تغییر چیست؟ چرا نویسنده سعی دارد گاهی خود را خارج از شخصیت اصلی داستان آشکار سازد؟ شاید یکی از دلایل آن را بتوان همان دغدغه های اکثر نویسنده های از این دست دانست؛ دغدغه گفتن حرف هایی که یک زمان، اصل بوده و حالا فقط در حد حرف باقی می مانند و حتی خود صاحبان آثار هم بر آنها وقعی نمی نهند. در حقیقت نویسنده در این بخش ها سعی بر واضح تر گفتن آنچه در درون خود می گذرد داشته و از همین رو زاویه دید را به اول شخص تغییر می دهد. در این حال به نظر می رسد که نویسنده علاوه بر دلیلی که گفته شد سعی بر تحریک احساسات خواننده هم دارد.

از دیگر نواقصی که باعث ضربه خوردن به رمان «بی وتن» شده است، می توان به حضور و حس شدن جای پای نویسنده در بسیاری از بخش های داستان اشاره کرد که در بالا نیز به بخشی از دلایل آن پرداختیم.

آنچه در این زمینه در رمان «بی وتن» بسیار به چشم می آید وجود دغدغه ذهنی نویسنده در نشان دادن تضادها و کنتراست ها بین فرهنگ آمریکایی و فرهنگ ایرانی – اسلامی و جواب به این دغدغه ها با آیات و روایات است. این دغدغه باعث شده است که نویسنده در خلق اثر، پا را فراتر از نقش خود گذاشته و بی پرده به القای عقاید خود به خواننده بپردازد. قسمتی از پر گویی هایی که در قبل به آن اشاره شد نیز حاصل همین جبهه گیری و موضع گیری نویسنده است که غالبا باعث در رفتن رشته کلام شده است و باز هم غالبا باعث دلزدگی خواننده از این تقابل و تباین عقیده می شود.

حال به شخصیت های داستان و تحلیل ویژگی های اجتماعی و روانی آنها می رسیم.

ارمیا شخصیت اصلی داستان در واقع یک مرد ایرانی است که دوران جنگ را با افتخار پشت سرگذاشته و حالا که پا به خاک آمریکا گذاشته است روابط و تعاملات برقرار در آن جامعه را با فاکتورهای زمان جنگ قیاس می کند، در حالی که از دید جامعه شناسی، سبک های زندگی (Life Still) در تمامی جوامع که براساس آداب و رسوم بومی و مذهبی مردم آن جامعه شکل گرفته است برای سایر جوامع قابل احترام و در صورت حضور در آن فضا به موجب قوانین اجتماعی حاکم، لازم الاجراست. حال دیگر این موضوع مطرح نیست که ارمیا مرد جبهه در ایران بوده که بخواهد با پول انداختن درون پارکومترهای کنار خیابان به خیال خود از برگشت پول مردم به جیب دولت آمریکا جلوگیری کند. همین تصاویر، شخصیت فردی با سوءنیت از ارمیا را در ذهن خواننده می سازد که با نادانی سعی در متضرر کردن دولت آمریکا دارد، در حالی که آنچه ما از مردان دفاع مقدسمان می دانیم و آنچه دیده ایم و شنیده ایم عزت نفس بوده و سربلندی، اینکه ما مسلمانیم و شیعه علی(ع) که حتی به دشمن محبت می کند. ما در این داستان به وفور مشاهده می کنیم که نویسنده دست به تمسخر آداب و تعاملات اجتماعی جامعه آمریکا و حتی ژاپنی ها (تاشیکا ماشیکاها) و دیگر ملیت هایی که به آمریکا مهاجرت کرده اند، می زند که این دیدگاه در هیچ مذهب و مسلکی پسندیده نبوده و تقبیح هم شده است تا چه رسد به مسلمان جماعت.

حال ارمیا پا به آمریکا گذاشته و در ادامه جریان داستان، خود را در برابر آرمیتایی می بیند که در دوره ای نه چندان دور با او که از طرف یک موسسه تحقیقاتی اسلامی از آمریکا به ایران آمده است به طور اتفاقی در بهشت زهرا (س) آشنا شده است. آنها با تکرار این دیدارها به هم علاقه مند شده اند. آرمیتا دختری است که در یک سوییت به تنهایی زندگی می کند و کارمند یک شرکت تحقیقاتی است که مدیر مستقیمش خشی – به ظاهر روشن فکری ایرانی الاصل است. آنها با هم در یک اتاق کار می کنند آن هم با آن روابط باز، شوخی ها، دیسکو رفتن ها و ...، که تصاویر آن را بسیار و بسیار در طول رمان می بینیم. حال آیا این امر طبیعی و منطقی است که مرد ایرانی جبهه رفته با آن غیرت و تعصبی که ارمیا هنوز از آن سخن می گوید، خیلی راحت بایستد و فقط و فقط با چند نگاه چپ و نق و نوق از کنار این تضادها بگذرد؟ آن هم با تمامی دل مشغولی و امید به وصالی که در او به وجود آمده است که به خاطرش حاضر شده از وطن و دوستان و متعلقاتش بگذرد. این امر از دید روانی، با شخصیت ارمیا کاملا متناقض بوده و به هیچ وجه قابل توجیه و تفسیر نیست. با توجه به شخصیت پردازی که در داستان صورت گرفته است، ارمیا در حقیقت انسانی معمولی بوده که روزی روزگاری شوق فرنگ در ذهنش بوده و حالا بهترین فرصت را برای رسیدن به آرزویش یافته، اما با پا گذاشتن به آن سوی مرز و احساس تفاوت های اجتماعی و روانی بین فرهنگ ها از کرده خود پشیمان است و راه چاره ای نمی یابد. این را هم می توان اضافه کرد که جبهه رفتن و دوستان شهید داشتن ارمیا فقط بهانه ای برای ارتباط دادن داستان به دفاع مقدس توسط نویسنده بوده است.

از آن طرف، شخصیت آرمیتا هم به عنوان دختر به ظاهر سالمی که سال ها در جامعه آمریکا رشد کرده و هنوز با گذشت زمان زیادی از آشنایی اش با ارمیا به عهد و پیمان خود باقی مانده است، خیلی معقول به نظر نمی رسد؛ پایبند به عشق ماندن دختری با آن همه ظرافت و انرژی و اطرافیانی که دارد، آن هم عشق مردی غریبه با موها و ریش های بلند و شلوار شش جیب و ... طبیعی و منطقی به نظر نمی رسد.

از دیگر ضعف های شخصیت پردازی در شخصیت سوزی خواننده و رقاصه ایرانی نمایان می شود که در آمریکا در یک دیسکو خوانندگی می کند. این ضعف در زمانی نمود بیشتری پیدا می کند که سوزی با حضور چندماهه ارمیا با آن همه دیوانه بازی و به قول نویسنده فانتامنتالیست بودن، دچار دگرگونی شده و در نهایت دست به خودکشی می زند. حال این سوال در ذهن هر خواننده به وجود می آید که چه حرکت یا اعمالی از سوی ارمیا صورت گرفته است که این طور یک زن غرق در سرخوشی دنیا را دچار تحول می کند؟ اصلا این سوزی ذاتا چطور زنی بوده که حال اینچنین متحول شده است؟ نه شناسنامه ای، نه شخصیت پردازی و ...

همچنین این موضوع به وضوح به چشم می آید که پایان رمان در حقیقت قطعه ای الصاقی به انتهای داستان است که با هیچ قاعده زمانی و مکانی، با حضور ارمیا تناسب و ارتباط پیدا نمی کند، اینکه چطور نویسنده توانسته است خودکشی سوزی در نقطه ای بسیار دورتر از ارمیا را از دید دادگاه «احمق و با سوءنیت» آمریکا به هم ارتباط دهد و سندی از آن در دست آنها بگذارد و بتواند دستگاه قضا و دشمنی دولت آمریکا را به سخره بگیرد، شاید بتوان معجزه نویسنده به حساب آورد. آنچه با بررسی بیشتر داستان به آن می رسیم، مبین این مطلب است که این رمان از لحاظ ساختار دچار مشکلات زیادی است که در طول رمان و حتی در پایان، نویسنده نتوانسته است به سوالاتی که برای خواننده پیش می آید پاسخی بدهد و اگر هم گاهی پاسخی یافت می شود، جواب مناسبی نبوده است.

در این بین بد نیست نگاهی به رسم الخط و نگارش مرسوم در رمان «بی وتن» بیندازیم، در این حیطه هم می بینیم علی رغم تمام تلاش نویسنده برای ابداع یک شیوه نگارش جدید، ضعف هایی پدیده آمده است که باعث افت سطح کیفی اثر شده است. حتی می توان گفت این رمان از همان ابتدا یعنی در انتخاب اسم دچار نوعی سردرگمی است. اسم یکی از ارکان مهم برای عرضه یک اثر و معرفی آن به دنیای ادبیات است که خود باید دارای ویژگی های مرتبط با مضمون داستان باشد. از ویژگی هایی که می توان به ذکر آن پرداخت، این است که یک عنوان مناسب اولا نباید افشا کننده طرح داستان باشد، اما که در این رمان با صرف نظر از رسم الخط عنوان و با توجه به ابتدای داستان و ورود شخصیت اصلی به آمریکا موضوعیت داستان کاملا لو رفته یا حداقل می توان آن را حدس زد. از دیگر ویژگی ها در دسترس و راحت المفهوم بودن اسم است، اینکه خواننده بخواهد برای فهمیدن معنای اسم یک داستان به یک دایره المعارف رجوع کند و عاقبت هم متوجه تفاوت نوع نگارش کلمه بشود و ... خود می تواند یک روند نامناسب در پیگیری ادامه داستان را در وی ایجاد کرده و این حس را به وجود آورد که «سالی که نکوست از بهارش پیداست» دیگر اینکه ما در یک رمان ۴۸۰ صفحه ای، ۵۸۰ بار به پانوشت صحفه رجوع کنیم. اگر هدف ایجاد یک اثر ادبی است پس نباید چارچوب و آئین نگارش را تغییر داد که این خود چیزی جز تحقیر ادبیات و نگارش فارسی نیست و نویسنده هیچگاه نباید طوری بنگارد که این حس در خواننده ایجاد شود که وی قصد دست انداختن واژگان فارسی را دارد. با تمام این حرف ها نباید پا روی حقیقت گذاشت و از این نکات غافل شد که فضاسازی و تصاویر خلق شده در «بی وتن» را می توان از نکات مثبت این رمان دانست. ریزبینی و نکته سنجی های نویسنده هم در انعکاس تصاویر از لحاظ جغرافیا، نوع ظاهری روابط، حرکات، بازخوردها و ... قابل تحسین است.