کتاب بازی در سکوت، مجموعه مقاله، دربارة میم است که به کوشش فرهاد بازیان، تألیف شده است. این کتاب در صد و هجده صفحه قطع رقعی با شمارگان دو هزار و دویست نسخه به قیمت هزار وششصدتومان در دسترس علاقه مندان هنر پانتومیم قرار گرفته است. در کتاب بازی در سکوت این مقالات؛ گذری بر پانتومیم از دیروز تا امروز، نوشتة فرشاد منظوفی نیا، میم نوشته عبدالرضا کشاوزر، پانتومیم نوشتة علی رضا خمسه، تأملی بر هنر پانتومیم نوشته رضا سرور، سهم تجربه نوشتة مهدی فرج پور، هنر منحصر به فرد پانتومیم ترجمة آزاده لهراسبی، بدن بازیگر و تغذیه، نوشته سیاوش طالبیان و دکتر علی رضا روزمره و شخصیت های پانتومیم: هارلکوئین، ترجمه کامران معتمدی و سولماز ستارزاده است درج گردیده است.

در سال های اخیر، تألیف و ترجمه کتاب های تئاتر، رو به گسترش نهاده و ناشران بخش دولتی و خصوصی ( و بیشتر خصوصی) به این کار همت گمارده اند. به همین دلیل به لحاظ موضوعی، هر یک از آن ها، در زمینه های مختلف تئاتر، از جمله نمایشنامه نویسی، بازیگری، کارگردانی، طراحی صحنه، تئاتر درمانی، تئاتر سیاسی، تئاتر جنگ، تئاتر ملی، تئاتر معاصر، تئاتر بی چیز، تئاتر مشقت، تحلیل و نقد تئاتر و .... توسط پژوهشگران، مترجمان و هنرمندان و استادان تئاتر تألیف و ترجمه شده است. البته سهم ترجمه نسبت به تألیف، بیشتر است و کتاب های تئاتری در این بخش به دلایل عدیده بیشتر به چشم می خورد، سهم گردآوری و تدوین مقالات گوناگون نیز، سهم چندانی را به خود اختصاصی نمی دهد که اگر در این بخش به شکل موضوعی مقالات جامع و کاربردی، موضوعات تخصصی تئاتر گردآوری شود، می توان منابع خوبی را در اختیار پژوهشگران و علاقه مندان قرار داد.

اتفاقاً در دو سه سال گذشته به دلیل برگزاری سمینارهای تخصصی مثل تئاتر و دین، مخاطب شناسی تئاتر، نقد تئاتر و ... کتاب هایی با همین عناوین از نویسندگان و پژوهشگران و منتقدان تئاتر گرد آوری شده که یا به چاپ رسیده است و یا در دست انتشار قرار دارد. کتاب تئاتر و جامعه و بازی در سکوت که طی دو سال اخیر توسط انتشارات سوره مهر است، اگر چه می تواند به منابع پژوهشی یا بخش کوچکی از نیازهای پژوهشگران و علاقه مندان اضافه شود و پاسخ گوید، اما کتاب های جامعی به لحاظ موضوعی محسوب نمی شوند. اینکه نویسنده ای چند مقاله را با گزینش خیلی معمولی به چند نفر سفارش دهد یا از چند منبع جمع آوری کند که اتفاقاً به لحاظ کمیت هم، فقیر است، چندان نمی تواند نیازهای علاقه مندان و هنرمندان تئاتر را مرتفع سازد. به نظر می رسد برای تألیف کتاب هایی از این دست، هم می توان به کمیت توجه کرد و از این لحاظ تعداد مقالات را افزایش داد و هم به لحاظ موضوعی، موضوعات و مفاهیم جزئی تری را درباره موضوع اصلی انتخاب کرد یا سفارش داد.

مقالات کتاب بازی در سکوت، به چند صورت دیده می شود. بعضی از آن ها از رویکرد علمی ـ پژوهشی برخوردارند، بعضی از آن ها جنبة نظری دارد، برخی حاوی به لحاظ اطلاع رسانی به خواننده اطلاعات می دهد و بعضی در حد یادداشت ـ دربارة موضوع اصلی نوشته یا ترجمه شده اند.

به عنوان مقاله گذری بر پانتومیم از دیروز تا امروز نویسنده در همان مقدمه ضمن تعریف کوتاهی از هنر پانتومیم، هدف خود را از نگارش آن تعریف می کند و مخاطب با مطالعه آن از تاریخچة پیدایی پانتومیم و شروع فعالیت آن، و نیز، سیر فعالیت این هنر در ایران آشنایی نسبی ای پیدا می کند. مؤلف در واقع با پژوهش مختصر و مفیدی در این زمینه اطلاعاتی خواندنی به مخاطب خود می دهد. نویسندة مقاله میم نیز، سعی می کند در مقالة خود، هنر میم و خصوصیاتی را که یک بازیگر ( یا به تعبیری درست تر ایماگر) میم باید داشته باشد، مورد بررسی قرار می دهد.

در این بخش، تنفس، خطوط اصلی حرکتی بدن، چگونگی تصویر کردن جسم خارجی، حضور شخص سوم در بازی میم، کنترل مفاصل برای ذخیره کردن انرژی، توسط بازیگر مورد بررسی قرار می گیرد و خواننده با مطالعه آن، نسبت به این موضوعات خاص میم به یک شناخت نسبی دست می یابد. مقاله علی رضا خمسه اگر چه کوتاه و مختصر است اما در آن اطلاعات مفیدی به خواننده و علاقه مند تئاتری داده می شود. خمسه که پیش از این نیز، خود کتاب مستقلی دربارة هنر پانتومیم تألیف کرده، و شاید نخستین کتاب تخصصی در این هنر هم محسوب شود که در ایران منتشر شده، در این مقاله ضمن ارائه مطالب مفید و خواندنی که بیشتر بر اساس مطالعات، تجربیات و پژوهش فردی خود نوشته است، هنر پانتومیم را تئاتر خاموش یا هنر گفت و گوی بدون کلام می نامد.

رضا سرور در مقاله تأملی بر پانتومیم، این هنر را از جنبة آموزشی مورد بررسی قرار می دهد و مقالة او نیز، جنبه آموزشی دارد. او در مقالة خود رقص مدرن، باله و پانتومیم را زیر مجموعه نمایش بی کلام قلمداد کرده است و به خصوصیاتی بازیگر ـ رقصنده که در این هنر داشته باشد، به طور مفصل اشاره می کند. این مقاله اگر چه پیش از این در فصل نامه تئاتر( شماره اول) ، منتشر شده اما برای علاقه مندانی که می خواهند این هنر را آموزش ببینند یا پژوهشی در این باره انجام دهند، به لحاظ آموزشی مفید بوده و خواندنی به نظر می رسد.

مهدی فرج پور که خود از هنرمندان این هنر در سال های اخیر بوده که البته در نمایش های بی کلام و پر حرکت ظاهر شده، تلاش کرده تا با تجربیات و توانایی های فردی خویش، سهم تجربه را در این بازیگری مورد واکاوی قرار دهد و با استفاده و رجوع از نظریات سیروس شاملو، جیمز روز اونز و مارتین اسلین و نیز تئوری گروتفسکی، تئاتر مشقت آنتونی آرتو در خصوص بازیگری و تئاتر تجربی و آزمایشی و آزمایشگاهی، هنر بازیگری را به لحاظ تجربی و تجربة بازیگر بررسی می کند و باب این بحث را در تأثیرات حرکات و بازیگری مدرن باز می گذارد. نکته ای که می توان گفت این است که مقاله او نیز به یک انسجام دقیق تر و دسته بندی کلیت مقاله او دارد. برای همین خواننده وقتی که مقاله را مطالعه می کند، با بحث های گونه گونگی روبه رو می شود که هر کدام از آن ها در حد اشاره باقی می مانند و هرگز به رهیافتی خاص سوق پیدا نمی کنند. به هر حال او تلاش می کند که به موضوع مورد علاقه خود، یعنی تجربه و تأثیرات آن در هنر بازیگری ـ بپردازد و تجربیات دیگران را در این خصوص یادآوری سازد تا به نتیجة لازم دست پیدا کند.

مطلب هنر منحصر به فرد پانتومیم، که ترجمه ای از مقاله The Evolution of mime است ـ بیشتر به یک یادداشت نزدیک است تا مقاله.

زیرا که هم اطلاعات تازه ای در آن یافت نمی شود و هم خود موضوع جنبة اطلاع رسانی و کمی تاریخی دارد ـ این مطلب، نظرات و تجربیات اتین دکرو پانتومیم کار را که شاگرد مارسل مارسو ـ استاد برتر و خلاق پانتومیم جهان است ـ به طور خلاصه مطرح می سازد.

در ادامة مقاله فوق، مقاله بدن بازیگر و تغذیة او آمده است. در این بخش که دو مؤلف ـ سیاوش طالبیان و دکتر علی رضا روزمره ـ کوشیده اند مسئله چگونگی تغذیه صحیح و درست بازیگر ـ هر نوع بازیگری ـ را تبیین کنند تا او همواره از بدن و اندامی آماده و فرمیک برخوردار باشد. در این مقاله نحوه و میزان حرکات و ورز ش های هفتگی و تغذیه بازیگر به لحاظ علمی توضیح داده شده و مورد بررسی قرار گرفته است. به نظر می رسد جای چنین مقاله ای البته بیشتر درنشریات تخصصی و کتاب های خاص بازیگری است تا علاقه مندان بازیگری یا هنر بازیگری ( در هر هنری) بیشتر به آن توجه کنند.

مقالة پایانی این کتاب که در اصل ترجمه ای از کتاب تاریخچه پانتومیم اثر آر. جی. براد بنت است ، باز هم جنبه اطلاع رسانی و تاریخی دارد.

متأسفانه این مقاله از ترجمه چندان منسجم و روانی برخوردار نیست. به عنوان نمونه، همان آغار مقاله اینگونه ترجمه شده است: » همه آقای ایساک دیز رالی از خانواده گروتسک را که از نخبگان ملی بود مشاهده کردند که توسط مردم برگزیده شد. ایتالیای قدیمی و مدرن تعداد قابل ملاحظه ای از کمدین ها که بعضاً نخبه بودند را در معرض نمایش قرار می داد. البته متن اصلی در اختیار نگارنده نیست تا به مقایسه این دو جمله در ترجمه و تألیف بپردازم. اما با خوانش همین، می توان فهمید که هرگز سه حرف اضافه و ربط در زبان فارسی در کنار هم قرار نمی گیرند؛ به این بخش توجه کنید: از خانواده گروتسک را که از نخبگان ملی بود. یا حرف اضافه را هیچ وقت در پایان فعل قرار نمی گیرد تا جملة قبلی به جمله بعدی مرتبط شود. که در جملة دوم متن فوق این اشکال دیده می شود. به نظر می رسد با اندک دقت و توجه نسبت به این موضوع می توان ترجمه صحیح و درستی را به مخاطب ارائه داد تا خواننده در هنگام مطالعه چند بار آن را نخواند یا پس از آنکه آن را مورد مطالعه قرار داد، چند لحظه فکر نکند که مقصود مؤلف از بیان عبارات و جملات این چنینی چیست.

ضمن آنکه در پایان نیز نگارنده یادآور می شود برای تألیف چنین کتاب هایی که مقالات ترجمه و تألیف را در بر می گیرد، کتاب حتماً نیاز به یک ویراستار حرفه ای و خبره دارد تا نثر کتاب از انسجام و پالودگی لازم برخوردار باشد.

نکتة آخر اینکه کاش مقالات این کتاب هر کدام از تیترهای تخصصی تری برخوردار بود و شاهد تیترهای تکراری نظیر پانتومیم یا سهم تجربه بودیم.

بهزاد صدیقی

پی‌نوشت:

بازی در سکوت/ ‌فرهاد بازیان/ ‌انتشارات سوره مهر، ‌چاپ اول، ‌۱۳۸۷