تا چند سال پیش حتی تصورش را هم نمی کردیم که شاعری در شعر، آن هم در قالب رباعی، کلمات عجیب و دور از ذهنی مثل کروکودیل، لئوناردو داوینچی و یا ژوکوند را بیاورد! یا شاید به ذهن هیچ یک از ما نمی رسید که رباعی ای بخوانیم که در هیچ کدام از مصراع هایش قافیه رعایت نشده است، اما امروز که کتاب «کم کم کلمه می شوم» جلیل صفربیگی را می خوانیم، مطمئن می شویم اتفاق های تازه ای در دنیای شعر و شاعری افتاده و قرار نیست همیشه رباعی هایی به سبک خیام با همان لحن و فضا و قوافی و واژه ها بخوانیم.

کتاب کم کم کلمه می شوم مجموعه رباعی های تازه جلیل صفربیگی است که در کنار تعدادی از رباعی های پیشین او از کتاب های «هیچ» و «انجیل به روایت جلیل» منتشر شده است.

صفربیگی در این مجموعه رویکردی کاملا متفاوت و تازه به قالب رباعی دارد. نوآوری و نگاه تازه او را می توان در چند حوزه بررسی کرد:

● نوآوری در عرصه قالب و ساختار رباعی

صفربیگی در برخی رباعی هایش ساختار و چارچوب سنتی رباعی را کاملا درهم ریخته است. به همین دلیل در این مجموعه به رباعی هایی برمی خوریم که دیگر تعریف رباعی و خصوصیاتی که در کتب قدیم برای آن برشمرده اند، در مورد آنها صدق نمی کند. مانند ۲ رباعی ذیل که در هیچ کدام از مصراع هایش قافیه رعایت نشده است و تنها وزن رباعی دارد:

می خواستم این شعر رباعی باشد

اما چه کنم قافیه اش اندک بود

در دفتر سرنوشت من دست ببر

بین من و مرگ ویرگولی بگذار

و یا رباعی دیگری که سه مصراع کاملا و عینا شبیه هم دارد و تنها مصراع سوم، متفاوت است:

دستور بده که صندلی را بکشند

دستور بده که صندلی را بکشند

ما منت مرگ را نخواهیم کشید

دستور بده که صندلی را بکشند!

و گاهی رباعی ای می خوانیم که فقط ردیف دارد و قافیه مصراع آخر آن... (نقطه چین) است:

این شعر فقط قافیه دارد، هیچ است

یک قافیه پوچ که آن هم هیچ است

هیچ است ردیف و قافیه هم هیچ است

نه، قافیه هم هیچ ندارد ... است

به نظر می رسد در این رباعی ها شاعر از سر تفنن و سرگرمی دست به سرودن زده و حرف زیادی برای گفتن نداشته است. او نه ادعای ابداع و خلق قالبی جدید و ابتکاری دارد و نه قصد دارد حرف عمیق و فلسفی و بزرگی بزند، بلکه خود نیز از موضع پایین به خاطر این بازیگوشی شاعرانه و به هم ریختن ساختار سنتی رباعی از خیام عذر می خواهد:

راهم راهم راهم راهم راهم

گم گم گم گم گم گم در راهم

من آبروی رباعی ات را بردم

خیام! من از تو معذرت می خواهم!

از این روی، ما نیز این رباعی ها را جدی نمی گیریم و درباره آنها قضاوتی نمی کنیم.

● نوآوری در حوزه زبان شعر

تا پیش از این، بیشتر رباعی هایی که خوانده بودیم، از تعدادی واژه های معمول و متداول تشکیل می شدند و کمتر کسی جرات و جسارت این را داشت که در قالب کوچک و محدودی مثل رباعی کلماتی را به کار ببرد که در نگاه اول هرگز شاعرانه به نظر نمی رسند و جاانداختن آن در رباعی بسیار دشوار است، صفربیگی این جسارت را دارد که هر کلمه ای را لازم می داند، در رباعی هایش بیاورد. گاه با آوردن زبان محاوره و استفاده از ضرب المثل ها و تکیه کلام های گفتگوهای عادی و روزمره، باعث ایجاد فضایی صمیمی و روان در شعر می شود.

عبارات و تکیه کلام هایی نظیر «در هچل افتادن، بدجور گرفتار شدن، دنبال نخود سیاه رفتن و به گور پدر کسی خندیدن در رباعی های ذیل شاهد خوبی برای این مدعاست:

من قرعه به نامم از ازل افتاده

یک مرد همیشه در هچل افتاده

در عشق تو بدجور گرفتار شدم

مثل مگسی که در عسل افتاده.

دل بی تو درون سینه ام می گندد

غم از همه سو راه مرا می بندد

امسال بهار بی تو یعنی پاییز

تقویم به گور پدرش می خندد.

از پیش خودت به چاه ما را نفرست

با این سر بی کلاه ما را نفرست

لطفی کن و زود کار را یکسره کن

دنبال نخود سیاه ما را نفرست!

نزدیک شدن شعر به زبان محاوره برای ایجاد صمیمیت و ساده شدن زبان خوب است؛ اما گاه افراط در استفاده از تکیه کلام های عامیانه یا استفاده نابه جا و نادرست از زبان محاوره زبان شعر را تنزل داده است:

ابلیس شدم برای کس خم نشدم

رانده شدم از بهشت و آدم نشدم

گفتند برو که شاید آدم بشوی

اصلا به شما چه

به جهنم نشدم.

حضور طبیعی و ساده واژه هایی مثل گاز، یخچال، زودپز، سالاد و ماهی تابه که در نگاه اول شاید غیر شاعرانه به نظر برسند، در برخی رباعی ها قابل توجه است. شاعر خیلی خوب توانسته این کلمات را در بطن شعر جا بیندازد به گونه ای که به اصطلاح توی ذوق نزند:

حس می کند انگار سرش می جوشد

بر گاز تمام باورش می جوشد

از چشمه چشم های او جوشیده است

این آب که در سماورش می جوشد.

این خانه پر از خاطره های کهنه است

انگار هوا همان هوای کهنه است

یخچال لبالب از سکوتی سرد است

انبار پر از سر و صدای کهنه است.

همچنین شاعر کلمات بیگانه ای مثل لئوناردو داوینچی، کروکودیل، ژوکوند و بلوند را با چیره دستی در بافت زبان رباعی هایش جا انداخته است:

این قرمز تند را تو یادم دادی

موهای بلوند را تو یادم دادی

انگار لئوناردو داوینچی هستم

لبخند ژوکوند را تو یادم دادی.

خسته شدم از دست جلیلی که منم

از شاعر هیچ زن ذلیلی که منم

با جادوی عشق کاش گنجشک شوم

بیزارم از این کروکودیلی که منم.

اما شاعر به این هم بسنده نمی کند و گاه در دستور و قواعد زبان هم دست می برد و کلمات تازه ای می سازد. مانند کلمه «بوسیدگی» در رباعی زیر:

می لرزم و ضعف دید دارم دکتر

مجنونم و شکل بید دارم دکتر

لب های من از تب جنون می سوزند

بوسیدگی شدید دارم دکتر

● نوآوری در عرصه مضمون و محتوا

آوردن مضامین عاشقانه با زبانی ساده و نزدیک به زبان محاوره در قالب رباعی که پیش از این بیشتر عرصه طرح مضامین فلسفی و اندیشه های عرفانی بوده است، در رباعی های این کتاب قابل توجه است. نکته ای که درخصوص این دسته از رباعی ها باید ذکر کرد، این است که صفربیگی در رباعی های عاشقانه اش هم راه خود را در پیش گرفته و دنباله رو نگاه و فکر دیگران نیست. بارزترین ویژگی این رباعی ها نگاه ساده و بی پیرایه به مضمون عشق و استفاده فراوان و البته حساب شده و بجا از زبان محاوره و ترکیبات و اصطلاحات آن است. به عنوان مثال، اصطلاح «افتضاح بارآوردن» را ببینید که در این رباعی چقدر طبیعی و به جا استفاده شده و خوش نشسته است:

عمری دل خود سیاه بار آوردم

یک قلب پر از گناه بار آوردم

من قابل اعتنا نبودم ای عشق!

شرمنده ام، افتضاح بارآوردم!

و یا اصطلاح «اعصاب کسی به هم ریختن» که بار منفی دارد و در گفتگوهای روزانه بارها و بارها به کار می رود، در رباعی زیر تا چه حد مناسب و بجا استفاده شده تا جایی که برای توصیف معشوق شاید هیچ جمله ای تا این حد تاثیرگذار نباشد و منظور شاعر را نرساند:

زیبایی تو خواب مرا ریخت به هم

آرامش مرداب مرا ریخت به هم

زیباتر از آنی که تحمل بکنم

زیبایی ات اعصاب مرا ریخت به هم!

ارتباط ها، تناسب ها و ایهام هایی که شاعر میان کلمات برقرار کرده است، در این رباعی ها شبکه درهم تنیده ای از معانی چندگانه ایجاد کرده که قابل توجه است:

بگذار دچار خود پریشی باشند

دنبال نژاد و قوم و خویشی باشند

هر چند که گرگ می وزد از هرسو

چشمان تو بهتر است میشی باشند.

پول کلم و هویج ها را پرداخت

کم کم کلمه ... قافیه هایش را باخت

جوشید دلش میان سیروسرکه

با شعر نمی شود که ترشی انداخت

● حرف آخر

برخلاف رباعی های عاشقانه و اجتماعی صفربیگی که در آنها خلاقیت و کشف های ناب و زیبا فراوان است، رباعی های انتهای کتاب که مضمون مذهبی دارند و تعداد آن در مقایسه با دیگر رباعی ها اندک است،کمتر نشانی از نوآوری وکشف فضاهای تازه می یابیم. در این رباعی ها بیشتر با زبان یکنواخت، ترکیب های معمولی و گاه حتی شعاری روبه رو هستیم:

چرخید خداوند به دور سرتو

زد بوسه به پاره پاره پیکر تو

فرمود که کشتی نجات همه است

گهواره کوچک علی اصغر تو

این مقاله را با این رباعی به پایان می بریم:

بنویس که با شتاب باید برسد

فورا ببرش جواب باید برسد

لب های رقیه از عطش خشک شده

این نامه به دست آب باید برسد!