می گویند سال ۱۳۵۵ که مرحوم علا مه محمدتقی جعفری به قصد انجام برخی مباحثات شرق شناسی و دیدار با اندیشمندان عازم فرانسه شده بود، با اصرار پاره ای از دوستان برای ملا قات با ژان پل سارتر اندیشمند شهیر فرانسوی مواجه می شود.

علا مه اما شرطی برای این دیدار می گذارد. می گوید باید ابتدا، هفته ای دو الی سه روز و هر روز چند ساعت راجع به مقدمات صحبت کنیم و بعد از آن به مباحث اصلی بپردازیم. دلیل این شرط را از علا مه پرسیدند؛ در پاسخ گفت: چون ما از شرق آمده ایم وقتی به نزد او رویم او روی طاقچه خواهد نشست و ما روی زمین و باید هرآنچه او می گوید را بپذیریم. شرط را با سارتر در میان گذاشتند، اما جوابی نیامد.

شاید آنچه باعث شده بود علا مه چنین شرطی را مطرح کند همین مقوله <تغییر ذهن ها> باشد. تغییر ذهن اصطلا ح جالبی است و در عین حال کمتر مورد مداقه و بررسی قرار گرفته است. هوارد گاردنر مولف کتاب تغییر ذهن ها در تعریف آن نوشته است: نظم ذهنی ما در جهت خاصی است، عملیاتی انجام می گیرد و در نتیجه ذهن مان جهت دیگری می گیرد.

وقتی کسی بخواهد به دیدار شخصی برود و او هم از موضع بالا قصد صحبت کردن داشته باشد مساله تغییر ذهن در خاطر می آید و به همین جهت هم علا مه جعفری چنان شرطی را گذاشته بود تا ابتدا بتواند پیش داوری های ذهن سارتر نسبت به شرق و انسان های شرقی را از بین ببرد و با نیتی که داشته است می خواسته ذهن او را تغییر دهد، البته تغییری مثبت.

گاردنر، مولف کتاب، نوشته است که ذهن ها را به سختی می توان تغییر داد اما او تاکید کرده که بسیاری از ابعاد زندگی ما به تغییر گرایش فراوان دارد. به همین سبب مرحوم علا مه راه را باز می دیده که دست به این تغییر بزند ولی نباید فراموش کرد، اگر حرف علا مه در مورد سارتر صدق می کرده، خود سارتر هم قطعا چنین نیتی در ذهن داشته است و تغییر ذهن علا مه توسط او هم امری اجتناب ناپذیر بوده است. بنابراین تغییرذهن ها هرچند ممکن است در یک سطحی همان طور که در بالا اشاره شد پررنگ تر باشد اما می توان ردپایش را در وجوه زندگی فردی و اجتماعی بسیاری از آدم ها ملا حظه کرد.

دکتر سیدکمال خرازی وزیر سابق امور خارجه پس از هیاهوهای دوران وزارت و فراغت از روزهای سخت کار اجرایی، گوشه ای از دفتر مطالعات علوم شناختی را که خود به تاسیس آن کمر همت بسته، اختیار کرده و سرگرم مطالعه، تدریس، ترجمه و پژوهش است.

او که هم اکنون عضو هیات علمی دانشگاه تهران هم هست، دکترای روانشناسی دارد و سخت دلبسته این حوزه از علم است. شاید در نگاه اول اندکی غریب به نظر برسد که وزیر امور خارجه کشوری در رشته روانشناسی تحصیل کرده باشد، اما برای دکتر خرازی که سال ها مناصب حساس و پراهمیت از ریاست خبرگزاری، ستاد تبلیغات جنگ، عضویت در شورای عالی دفاع تا نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد و نهایتا هم هدایت سکان وزارت امور خارجه را عهده دار بوده است، داشتن تخصص در زمینه روانشناسی، شاید مزیتی فوق العاده داشته باشد.

دکتر خرازی مترجم کتاب <تغییر ذهن ها: هنر و علم تغییر ذهن خود و دیگران> معتقد است این کتاب خواننده را با استناد به یافته های جدید علوم شناختی با اسرار ذهن آشنا می سازد و دریچه های جدیدی را به سوی او برای درک پدیده تغییر ذهن، ابعاد مختلف آن و نحوه تاثیرگذاری بر آن می گشاید. او همچنین در مقدمه کتاب آورده است: <موضوع تغییر ذهن یکی از مباحثی است که امروزه مورد توجه پژوهشگران علوم شناختی قرار گرفته است، همچنان که در طول تاریخ نیز همواره مورد توجه روحانیون، روشنفکران، اندیشمندان، سیاستمداران، خبرنگاران و انسان های عادی در روابط روزمره شان با دیگران بوده است. انسان هایی با نیات پاک درصدد تغییر ذهن دیگران و اصلا ح آن برآمده اند تا ایشان را با فضای علم و اخلا ق و کرامت انسانی آشنا سازند. انبیا، مصلحان، متفکران، معلمان بزرگ و مربیان اخلا ق از آن جمله اند.>

به همین سبب مقوله <تغییر ذهن> به مساله جذاب و البته مهمی تبدیل می شود که با توسل به آن می توان امتیازهای ویژه ای را به دست آورد و نقش وزیر خارجه ای که در این حوزه علمی، تخصص دارد مهم می شود؛ که به واسطه <تغییر ذهن> در مذاکرات بین دو کشور می تواند نقش ارزنده ای ایفا کند. با دیالوگ هایی که مبتنی بر شاخه ای از <علم> است می توان در ذهن طرف مقابل تاثیرات شگرفی ایجاد کرد و چنین گفت وگوهایی در این سطح اهمیتش دو چندان می شود.

گاردنر از دو نوع تغییر ذهن نام می برد؛ تغییر مهم و غیرمهم. ذهن ما همیشه در حال تغییر است حتی زمانی که در خواب به سر می بریم. هنگامی که تصمیم می گیریم زمان ناهار خوردن خود را عوض کنیم این تغییر مهم ذهن محسوب نمی شود، اما به عنوان مثال وقتی که تصمیم به تغییر رشته تحصیلی مان می گیریم این تغییر مهم ذهن است.

اما در مورد نیات همواره آن طور که اشاره شد، نیست. همچنان که در مقدمه مترجم هم آمده، نیات همه انسان ها همیشه پاک نیست. نمی توان با اطمینان کامل گفت همه رهبران، سیاستمداران، نویسندگان و روشنفکران نیات مثبتی در ذهن دارند و تمام تلا ش شان این است که ذهن انسان ها را به سمت امور خیر و کارهای مثبت سوق دهند. نمونه آنها هم در تاریخ فراوان هستند. بنابراین علا وه بر تغییر ذهن مهم و غیرمهم شاید بیراه نباشد که تقسیم بندی دیگری هم صورت گیرد؛ تغییر مثبت و منفی.

کتاب <تغییر ذهن ها: هنر و علم تغییر ذهن خود و دیگران> متن روانی دارد و در ۱۰ فصل نوشته شده است. حسن کتاب این است بهره بسیار مناسبی از مثال های مختلف برده و به این ترتیب باعث انسجام و جذابیت آن شده است و همچنین مخاطب احساس خستگی نمی کند و با سرعت خوبی به مطالعه آن می نشیند.

نمونه آن فصل چهارم کتاب با عنوان <رهبری جمعیتی متنوع> است که اشاره ای به رهبران جهان و قابلیت های آنان در تغییر ذهن ها دارد و در ادامه به شعاری که مارگارت تاچر در سال ۱۹۷۹ در مقام رهبر حزب محافظه کار سر داد۱۱) اشاره می کند و می گوید تاچر با این کار تاریخ سیاسی انگلستان را رقم زد.

<تغییر ذهن ها> را نشر نی در پاییز ۸۶ از زیر چاپ خارج کرده است که علا وه بر دانشجویان رشته روانشناسی برای بسیاری دیگر نیز کتابی سودمند است تا با دنیای جذاب تغییر ذهن آشنا شوند و همچنین متوجه شرایط تغییر ذهن خود و دیگران هم بشوند.