دیوان اشعار پروین اعتصامی

تنها اثر به جا مانده از پروین اعتصامی دیوان اشعاریست، مشتمل بر ۶۵۰۰ بیت شعر، که در دو سبک خراسانی و عراقی سروده شده است.

موضوع غالب اشعار دیوان پروین، حکمت و اخلاق است. این مطالب عموما در قالب مناظره ای که در آن اشیا و افراد مختلف را به سخن درآورده، بیان شده است.

شعر پروین از نقطه نظر شعرای زمان خود مانند استاد شهریار، ملک الشعرا بهار و محمد قزوینی، شعری با استحکام است و پاکیزه، هم از نظر لفظ و هم از نظر معنا. ظهور پروین در دنیای شعر و ادب مصادف با زمانی است که حوزه شعر و شاعری، طرفداران صاحب ذوق زیادی نداشت و بزرگانی که در این دنیا قلم می زدند عده ی محدودی بودند. فلذا قدم گذاشتن یک زن به این عرصه موجب تحیر بزرگان آن شده بود.

پروین شاعری را از کودکی شروع کرده است. پدر پروین که خود متبحر و مترجم در زبان های خارجی بود و چندین کتاب را به فارسی ترجمه کرده است، اشعار فرانسه، عربی و انگلیسی را به زبان فارسی ترجمه می کرد و پروین ۸ ساله آنها را به صورت شعر فارسی در می آورد. به همین ترتیب او اولین شعرش (که در واقع تبدیل یکی از اشعار خارجی به فارسی بود.) را در ۸ سالگی سرود.

پروین از زمان نوجوانی در مجلس شعر خوانی که با حضور عده ای از شاعران در منزل پدری اش تشکیل می شد، شرکت می کرد و در آنجا اشعارش را می خواند. در این مجالس اشعار او مورد تصحیح و تشویق اساتید قرار می گرفت. از جمله اساتیدی که در این جلسات شرکت می کردند نصرالله اخوی تقوی، علامه دهخدا، یوسف اعتصام الملک (پدر پروین) و ملک الشعرا بهار بودند.

از جمله مواردی که پروین در آن مهارت داشت شعر سرودن با اسامی و کلماتی بود که به او داده می شد. به نحوی که این اسامی را مثلا در بیتی به کار ببرد یا حروف یک اسم را لابلای کلمات یک بیت شعر بیاورد و یا قطعه ای بسراید که حروف اول ابیات آن، حروف یک اسم باشند. این خصیصه ی جابجایی منظم حروف در بین کلمات، گاهی برای پروین دردسرساز هم بوده و دست مدعیان و منتقدان را در برداشت از اشعارش باز گذاشته است. گاهی در زمان حیاتش حروف اسم رضاخان را از یکی از ابیاتش بیرون می کشیدند و ادعا می کردند که منظور پروین از پادشاه ظالمی که در شعر تصویر کرده است، رضا خان بوده است که البته پروین این ادعا را با این دلیل که شعر در زمان احمد شاه سروده شده است رد می کند و گاهی هم بعد از فوتش حروف اسم رضا خان را از ابیاتش بیرون می کشند با این عنوان که او یکی از مبارزین فعال علیه رضا خان بوده است. که البته هیچ دلیلی برای قبول یا رد این نظریه هم وجود ندارد.

اشعار پروین به ساده بودن در فهم معروفند. به نحوی که منظور نویسنده این شعر از کلماتش به روشنی پیداست و مثلا مثل شعر حافظ نیست که یک بیت آن چندین معنی را در خود جای بدهد. برخی از منتقدین شعر فارسی این خصوصیت شعر پروین را نحوه ی صحیح سرایش شعر معرفی کرده اند و در موضع انتقاد از شعرای بزرگی مانند حافظ شیرازی یا مولوی برآمده اند. اگر این صفت شعر پروین را نقطه ضعف شعر او به حساب نیاوریم، می توان گفت که این شیوه ی برگزیده او در شعر گفتن بوده و به هیچ عنوان جایگاهی برای انتقاد از چنین شعرای نام آوری را باز نمی کند.

اشعار پروین غالبا موضوعات کلی اخلاقی را در بر می گیرد که معضلات همیشگی جوامع بوده است. موضوعاتی مانند فقر و ظلم و تمایل همیشگی روح انسانی به آزادی و آزادگی.

زهره مرتجی