دکتر عبدا... جاسبی بیشتر به ریاست دانشگاه آزاد اسلا می شناخته می شود، در حالی که او از اعضای اولیه حزب جمهوری اسلا می بوده و در زمان دبیرکلی آیت ا... خامنه ای به عنوان جانشین دبیرکل در این حزب فعال بوده است.

دورانی که برای او خاطره و دغدغه آفریده است. دغدغه از آن جهت که برای حفظ دستاوردها، خاطرات و اسناد حزب تلا شی پیگیر دارد. بر این اساس، او تاکنون به تالیف و گردآوری چهار جلد کتاب تحت عنوان <تشکل فراگیر، مروری بر یک دهه فعالیت حزب جمهوری اسلا می> همت گماشته است.

این چهار جلد تفاوت هایی با هم دارند که موجب شده است یکدستی یک مجموعه منسجم را نداشته باشند. به طوری که جلد چهارم که با عنوان اسناد نخستین کنگره حزب جمهوری اسلا می منتشر شده است، گردآوری گردیده و شامل اسناد می باشد.

این کتاب بسیار ارزشمند و نکات جالبی از بزرگ ترین حزب مذهبیون و تشکیلا ت آن ارائه می کند. اقدامی که اگر در مورد دیگر اسناد حزب تکرار شود، مددرسان محققان خواهد بود. نکته اما این است که چرا این کتاب قبل از سه جلد ابتدایی و به عنوان جلد چهارم منتشر شده است.

سه جلد دیگر اما تالیف شده اند و با جلد چهارم متفاوت می باشند. در جلد اول سعی شده است با نگاهی به تحزب از دیدگاه مذهبی به تاریخچه احزاب در ایران نگاهی گذرا داشته باشد و حوادث تاریخی را تا پیروزی انقلا ب اسلا می ادامه داده است.

در پایان کتاب نیز مقدمات تشکیل حزب جمهوری اسلا می آمده است. جلد دوم نیز با تغییراتی، خلا صه ای از کتاب اول است. آنچه در این دو جلد مشهود است، متن های ارجاعی طولا نی و بحث های دامنه دار نامربوط به تحزب و حزب جمهوری اسلا می می باشد، به طوری که بخش عمده ای از جلد دوم به حوادث انقلا ب اسلا می و دهه فجر اختصاص یافته است. موضوع دیگر آنکه در برخی موارد ارجاعات دقیق نمی باشند.

در جلد سوم که با تاخیر زیادی منتشر گردیده، طرحی نو در انداخته شده است. در این جلد سعی گردیده است به اندیشه سیاسی علمای شیعه به ویژه در دوره معاصر پرداخته و از این منظر تعامل و تقابل آنان با حکومت های قاجار و پهلوی بررسی گردد.

امام خمینی(ره) اما در میان علمای شیعه جایگاه خاصی داشتند. او با وجود آنکه میراث دار اندیشه علمای سلف خود بودند، نگاهی نو به حکومت داشتند. نگاهی که به مبارزه ایشان با رژیم پهلوی منجر شد و گستره عظیمی از مذهبیون را به این تقابل کشاند.

هرچند مذهبیون در دوره های مختلف تاریخ دارای تشکل هایی چون هیات ها و مجامع مذهبی بودند، اما این تشکل ها بیشتر جنبه مذهبی و اجتماعی داشتند و نهایتا دارای کارکردهای عام المنفعه بودند. این تقابل اما این تشکل ها را دارای جنبه و کارکرد سیاسی نمود و مهم ترین آنها را می توان هیات های موتلفه اسلا می نامید که حتی تشکیل آن با اذن مرجع مذهبی بود. در جلد سوم سعی گردیده به این نکات توجه و تحلیلی از آن داده شود.

از همین رو به تشکل های سیاسی مذهبیون در پیش از پیروزی انقلا ب اسلا می همچون حزب ملل اسلا می، گروه های هفت گانه و گروه بی نام اشاره شده است. به نظر می رسد مولف در نظر دارد حزب جمهوری اسلا می را میراث دار اندیشه سیاسی علمای شیعه و تشکل های دینی و سیاسی مذهبیون معرفی کند. بر همین اساس پس از این معرفی و اشاره، به تشکیل حزب جمهوری اسلا می و سازمان آن پرداخته است.

بخش مهم کتاب اما به مواجهه حزب جمهوری اسلا می با مهم ترین احزب پس از پیروزی انقلا ب از سه طیف لیبرال، چپ و التقاطی اختصاص دارد. در مباحث این بخش حزب توده، چریک های فدایی خلق ایران، حزب دموکرات کردستان ایران، کموله، نهضت آزادی ایران، جبهه ملی، حزب جمهوری اسلا می خلق مسلمان ایران، سازمان مجاهدین خلق ایران، جنبش مسلمانان مبارز، جاما و جنبش حاج سیدجوادی مورد بررسی قرار گرفته اند. تاریخچه این احزاب همراه با مقابله آنها با حزب جمهوری اسلا می و موضع حزب در مقابل آنها از مهم ترین نکات این بخش است.

آنچه در این کتاب قابل توجه است، ارجاع به اسناد منتشرنشده آرشیو دفتر تدوین و پژوهش تاریخ انقلا ب اسلا می است که بر غنای کتاب افزده است، اما آنچه می توان به عنوان کاستی کتاب عنوان کرد، اینکه با وجود عضویت دکتر جاسبی در این حزب و آگاهی وی از جریانات درون آن، انتظار می رود وی از این آگاهی ها در تالیف کتاب استفاده کند.

نکته دیگر، ضمایم اسنادی کتاب است که آن را از دو جلد پیشین متفاوت ساخته است. همچنین نمایه جلد سوم علمی و دقیق تر از دو جلد پیشین تهیه شده است.

انتظار آن است جلدهای بعدی با انسجام بیشتر و آگاهی های افزون تری از اطلا عات دکتر جاسبی تالیف گردد.