اخلاق حرفه ای

اخلاق حرفه ای در مفهوم نوین آن در دههٔ اخیر بیشتر مورد توجه سازمانهای ایرانی قرار گرفته است. اولین تألیف نظام مند در زبان فارسی که شامل همه مباحث عمومی اخلاق حرفه ای می باشد، کتاب «اخلاق حرفه ای» آقای دکتر احد فرامرز قراملکی است.

اخلاق حرفه ای در پنج بخش و ۱۲ فصل ساختار یافته است. هر فصل با طرح مسئله آغاز می شود تا علاوه بر اینکه از بحثهای پراکنده و گفتگوی موضوع محورانه اجتناب شود، مشارکت فعال خوانندگان را نیز افزایش دهد. نویسنده در سراسر این کتاب می کوشد تا مباحث صرفاً به تحلیلهای منطقی و انتزاعی محدود نشود، بلکه فراتر از آن به تحلیل مسائل عینی بنگاهها و سازمانها نیز بپردازد.

اخلاق حرفه ای و موفقیت سازمان

بخش نخست به نقش راهبردی اخلاق حرفه ای در موفقیت سازمان می پردازد. در این بخش پرسش از چرایی اخلاق حرفه ای در کسب و کار، علت نیازمندی سازمانها به اخلاق حرفه ای، گریزناپذیری اخلاق در حرفه، جایگاه اخلاق در حیات سازمانی، سهم اخلاق حرفه ای در موفقیت سازمانی و نقش سرنوشت ساز اخلاق در آینده بنگاه مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

نویسنده از طریق تحلیل عوامل موفقیت سازمان، به پرسشهای یادشده پاسخ می دهد؛ مسئله واقعی سازمانها و بنگاهها در کشور ما با شناخت دقیق تهدیدها و فرصتها قابل شکار است و اعتمادآفرینی از مهمترین فرصتها و سلب اعتماد نسبت به سازمان از عمده ترین تهدیدهاست.

وی پیش بینی پذیری را خصلتی می داند که سازمان یا فرد برخوردار از آن به اعتماد آفرینی چهار وجهی (اصیل، ژرف، فراگیر و پایدار) دست می یابد. چنین اعتمادی رابطه محیط را تسهیل و تصحیح می کند.

نرخ پیش بینی پذیری با مسئولیت پذیری اخلاقی سازمان و بنگاه نسبت مستقیم دارد.

بر این اساس، مؤلف مباحث این بخش را در دو فصل سامان داده است: فصل اول عوامل موفقیت سازمان و جایگاه راهبردی اعتماد آفرینی را مورد جستجو قرار داده است.

موفقیت طلبی، معنابخش و حرکت آفرین در زندگی شخصی، شغلی، سازمانی و ملی است و موفقیت معطوف به آینده فرد یا سازمان، در محیط و تعامل با آن حاصل می شود و لذا در گرو ارتباط آسان و درست محیط با فرد و یا سازمان است. برای داشتن چنین رابطه ای سازمان و فرد باید رابطه ای آسان و درست با محیط ایجاد کند و آن محتاج برخورداری سازمان و فرد از خصلت ویژه ای در خلق و خوی، رفتار و عملکرد است. این فصل عوامل تسهیل کننده و موانع بازدارنده در راه رسیدن به موفقیت را مورد بررسی قرار می دهد. در فصل دوم بنگاه و معضله پیش بینی ناپذیری آن مورد بحث قرار می گیرد. پاسخ به این پرسشها که سازمانها چگونه می توانند به اعتمادآفرینی اصیل دست یابند؟ راهها و چاهها در نیل به این مقصد چیست؟ کدام راه به اعتماد فراگیر و راسخ می انجامد و چه روشهایی اعتماد کاذب و ناپایدار به ارمغان می آورد؟ بنگاهها چگونه اعتماد را به دست می آورند و چگونه از دست می دهند؟ عوامل و موانع چیست؟ از مباحث مطرح شده در این فصل است.

چیستی اخلاق حرفه ای

بخش دوم تحت عنوان «چیستی اخلاق حرفه ای» است و شامل دو فصل «مفهوم اخلاق حرفه ای در کسب و کار» و «اخلاق حرفه ای به منزله دانش» می باشد.

در این بخش پرسش از چیستی اخلاق حرفه ای مطرح می شود. گاهی اخلاق حرفه ای را در کسب و کار، مدیریت اجرایی و محیط عینی حرفه مطرح می کنیم و عملکرد اخلاقی در کسب و کار را مورد بررسی قرار می دهیم. و گاهی مراد از آن شاخه ای از دانش بشری است که نظامدار و روشمند در مراکز آموزشی و پژوهشی رشد می یابد.

نویسنده در فصل نخست این بخش ابتدا به تحلیل چیستی اخلاق حرفه ای در معنای نخست پرداخته و به طرح سؤالاتی چون اخلاق حرفه ای چیست و با اخلاق فردی چه تمایزی دارد؟ سطوح و ابعاد اخلاق در حرفه کدام است؟ مسئولیتهای اخلاقی در حرفه چیست؟ می پردازد و سپس از ویژگیهای معرفتی اخلاق حرفه ای به منزله یک دانش سخن می گوید.

مخاطبان فصل چهارم کتاب دانش پژوهان و مدیران مراکز پژوهشی دانشگاهی و حوزوی هستند. مؤلف کتاب، مهمترین علت عدم تولد و رشد اخلاق حرفه ای در بسیاری از دانشگاهها را ناآگاهی مدیران و سیاستگذاران مراکز پژوهشی و آموزشی از هویت و ضرورت اخلاق حرفه ای می داند. در حالی که تأکید روزافزون بر اخلاق حرفه ای در بنگاهها و سازمانهای دولتی و بخش خصوصی در جوامع صنعتی، نیازهای پژوهشی و مطالعاتی فراوانی را به میان آورده است و این نیازها بدون برنامه های پژوهشی نظام مند قابل پاسخ نیستند.

یکی دیگر از مهمترین عوامل عدم تولد و رشد اخلاق حرفه ای فقدان ارتباط اثربخش بین مدیریت در عمل با محافل علمی است. مدیران به دلیل فقدان یا نقصان دغدغه های اخلاقی در حرفه، با مسائل اخلاقی در حرفه خود مواجهه جدی ندارند. و لذا برای حل مسائل اخلاقی بنگاهها خود درمانی کرده و دست نیاز به دانشگاه و حوزه دراز نمی کنند.

این فصل به هویت و ویژگیهای اخلاق حرفه ای به عنوان شاخه ای از دانش اخلاق می پردازد و از طریق بیان انتظارات و توقعات از اخلاق حرفه ای به منزله دانش، آن را مورد بحث و بررسی قرار می دهد. در این فصل ویژگیهای علم اخلاق حرفه ای در یک نظام هشت ضلعی ترسیم شده است که عبارتند از: هویت علم و دانش بودن، نقش کاربردی، صبغه حرفه ای، بومی و فرهنگ وابسته بودن، اسلامی بودن و هویت واسطه ای بین وحی و ذهن و زبان مخاطبان، دانش انسانی، زبان روشن انگیزشی و روی آورد میان رشته ای.

مسئولیتهای اخلاقی سازمان

بخش سوم کتاب اخلاق حرفه ای با عنوان «مسئولیتهای اخلاقی سازمان» است.

وقتی می گوییم بنگاه مسئولیت دارد، این مسئولیت دقیقاً بر دوش چه کسانی است و بنگاه در قبال چه کسانی دارای تعهد اخلاقی است و این تعهدات دقیقاً چه مواردی است؟ آیا تعهدات گوناگون اخلاقی بنگاه دارای درجه اهمیت یکسان هستند و یا مسئولیت بنگاه نسبت به امری در اولویت و اهمیت بیشتری است؟ پاسخ به این سوالات در این بخش مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

اگر تعهدات بنگاه در قبال همه کسان و نهادهایی که بنگاه نسبت به آنها مسئولیت دارد، به صورت تفصیلی روشن شود، سؤال دیگری به میان می آید: این مسئولیتها بر عهده چه کسانی است؟

در فصل پنجم که نخستین فصل از بخش سوم کتاب است، علاوه بر بیان مسائل یادشده، چگونگی تدوین مسئولیتهای اخلاقی بنگاه به صورت اصولی و راهبردی مطرح می شود.

پرسش از مسئولیتهای اخلاقی سازمان، سؤالی مرکب است و پاسخ به آن منوط به تحلیل و تجزیه آن به چهار مسئله اساسی است: یک، شرکت و بنگاه در قبال چه کسانی و نهادهایی مسئولیت اخلاقی دارد؟ دو، حقوق کدام یک از این افراد و نهادها دارای اولویت است؟ سه، مسئولیت سازمان در قبال این افراد دقیقاً چیست؟ چهار، انجام مسئولیتهای شرکت در قبال آنها، بر دوش چه کسانی است؟

نویسنده کتاب با طرح مسائل یادشده و پاسخ تفصیلی به آنها، در مسیر تدوین منشور اخلاق حرفه ای گام برمی دارد.

هیئت مدیره یک بنگاه و هیئت رئیسه یک سازمان در تبیین مسئولیتهای اخلاقی بنگاه سهم مهمی دارند زیرا آنان از مهمترین نهادهایی هستند که نقش محوری در هدایت بنگاه یا سازمان دارند.

نویسنده در فصل ششم کتاب، با طرح مسائلی چون: میزان آشنایی هیئت مدیره ها به وظایف اخلاقی خود و حقوق محیط، استقصاث تعهدات اخلاقی خود، ایجاد بخش مدیریت اخلاق حرفه ای توسط هیئت مدیره ها برای ایفای مسئولیتهای اخلاقی بنگاه، مسئولیت مدیران استراتژیست و ابعادی مسئولیت آنها، نقش محوری مدیران (هیئت مدیره و هیئت رئیسه) یک سازمان و مؤسسه را مورد بررسی قرار می دهد و به تبیین مسئولیتهای اخلاقی هیئت مدیره (رئیسه) می پردازد.

حل مسائل اخلاقی

«تشخیص و حل مسائل اخلاقی در حرفه» چهارمین بخش از کتاب اخلاق حرفه ای است. در این بخش مسائل و معضلات اخلاقی بنگاه مورد تأمل قرار گرفته است. شناخت تمایز مسائل اخلاقی بنگاه از سایر مسائل در ساختار، ویژگیهای معرفتی و نیز شیوه های تشخیص و راههای حل، رهاورد این مباحث است.

بنابر اعتقاد نویسنده: «مسائل اخلاقی چیستند» مقدم بر سؤال «مسائل اخلاقی کدام هستند» می باشد و وقتی می توان مسائل اخلاقی سازمان را فهرست کنیم که پیشاپیش تصوری از هویت مسائل اخلاقی داشته باشیم.

تمایز مسائل اخلاقی به لحاظ ساختار از مسائل دیگر بنگاه، موضوع مسائل اخلاقی، مفهوم خوب و بد بودن در مسائل اخلاقی، تفاوت مسائل اخلاقی با مسائل اقتصادی، مالی بنگاه، آثار و لوازم و روشهای حل متمایز مسائل اخلاقی از مباحثی هستند که در فصل هفتم کتاب مورد بررسی قرار گرفته است.

حل روشمند مسائل اخلاقی و اخذ تصمیم درست در قبال معضلات اخلاقی در گرو تشخیص دقیق و به موقع مسائل اخلاقی است. فصل هشتم کتاب، با بیان این مطلب که مواجههٔ روشمند و کارآمد با معضلات اخلاقی مستلزم تشخیص مسئله و شکار آن از انبوه حوادث، پدیدارها و معضلات سازمان و نیز حل روشمند مسئله است، از شیوه ها و فرآیند تشخیص مسائل اخلاقی سخن گفته است. تشخیص مسائل اخلاقی در مدل پنج فرمان، تجزیه مشکل به پیش مسئله ها، توزین پیش مسئله ها، کالبدشکافی آنها و گونه شناسی و تبارشناسی از موارد دیگر مطرح شده در این بخش است.

نویسنده در فصل نهم، به طرح سه مسئله اساسی می پردازد:

۱) جستجو از تصور کامل و دقیق از مسئله گشایی در حل مسئله

۲) شرایط کارآیی و اثربخشی حل مسئله

۳) جستجو از عملیات لازم هنگام مواجه به مشکل اخلاقی.

وی می گوید: شیرینی موفقیت در اقدامهای اخلاقی بنگاه در گرو مواجه روشمند با مسائل اخلاقی است زیرا موفقیت هر تصمیم و اقدامی به طور کلی در گرو ارزیابی پیشین و روش سنجی است.

همچنین این فصل ضمن بررسی حل اثربخش مسائل اخلاقی بنگاه و سنجش راه حلهای مطلوب این مسائل، به بیان جستجو از راه حل سوم، به عنوان شیوه مناسب در حل تعارضات اخلاقی می پردازد.

روشهای ترویج اخلاق

بخش پایانی این کتاب، با عنوان «آرمان، اهداف و روشهای ترویج اخلاق در سازمان» بوده که شامل سه فصل است. جستجو از بنیانی که اخلاق را بتوان بر آن استوار ساخت از محوری ترین تأملات فلسفی بشر است زیرا به تعبیر رابینسون و گارات، سراسیمگی اخلاقی همیشه وجود داشته است. نویسنده در فصل دهم، به بیان خاستگاه مسئله اخلاق در کسب و کار پرداخته و نظامهای اخلاقی در کسب و کار را مورد تحلیل قرار می دهد.

زندگی اخلاقی محتاج اصول کلی است که خط مشی اساسی رفتارهای اخلاقی را ترسیم می کند. اهداف اخلاق و اصول راهبردی آن در حرفه در فصل یازدهم کتاب بیان شده است.

چرا ما برآن هستیم تا اخلاق را ترویج کنیم و پای بند به اخلاق باشیم؟ پـــاسخ به این پرسش دو نقش اســاسی دارد زیرا از طرفی چارچوبهای کلی و اصول عـــام را نشان می دهد که به منزله پرتوی در جهت گیــری اخلاقی به کار می آیند و از طرف دیگر اهدافی را تـــرسیم می کنند که میزان انحراف یا عدم انحراف بنگاه را در رسیدن به آن نشان داده و نرخ اخلاق ورزی بنگاه را معین می کند.

نویسنده ضمن بیان مطالب یادشده، با طرح این پرسشها که آیا اصول و اهداف اخلاقی در زندگی شغلی و حیات سازمان غیر از اصول و اهداف اخلاق در زندگی شخصی است؟ و اینکه آیا اصول و اهداف اخلاقی در همه ساحتهای زندگی بشری (شخصی، شغلی، سازمانی، ملی و جهانی) مضمون واحدی دارند؟ یکسانی اصول اخلاقی را مورد بحث و بررسی قرار می دهد.

در آخرین فصل کتاب، فقدان روشهای مؤثر به عنوان یکی از موانع عمده در اخلاقی شدن بنگاه معرفی می شود. نویسنده در این فصل به این سؤالات پاسخ داده که: روش ترویج اخلاق در سازمان چیست؟ شیوه ها و ابزارهای آموزش اخلاق کدام است؟ تغییر رفتار اخلاقی با چه موانعی روبرو است؟ عوامل نهادینه سازی اخلاق در سازمان چیست؟ فرآیند تغییر رفتار اخلاقی در کسب و کار چیست؟ آیا تغییر رفتار اخلاقی را می توان بر تحولات وجودی بنیان نهاد؟

روشهای عمده ای در آموزش و یادگیری وجود دارد: روش بالا به پایین که در آن آموزش از بالاترین مقام شروع شده و گام به گام به صفوف پایین تر گسترش می یابد. روش پایین به بالا به عنوان دومین شیوه مطرح می شود. البته روشهای دیگری نیز وجود دارد که نویسنده در این فصل به تفصیل به این روشها می پردازد.

از ویژگیهای این کتاب می توان به طراحی جداول، نمودارها و پرسشها در بسیاری از فصلها اشاره کرد که خوانندگان را به حضوری فعال ترغیب می نماید تا ضمن مطالعه و تکمیل آنها به مقایسه دیدگاه خود با آنچه که در ضمن هر فصل آمده، بپردازند. ارزیابی مستمر در حین مطالعه فصل، ارتباط عینی با مباحث را تسهیل می کند.

در شماره آینده به معرفی کتاب دیگری از نویسنده به نام «موانع رشد اخلاق حرفه ای در سازمانها» که به تازگی چاپ و منتشر شده است خواهیم پرداخت.

نویسنده : احد فرامرز قراملکی

ناشر : مجنون

نوبت چاپ : سوم، ۱۳۸۵

معرفی : مهدی صادقی فرجاد

Safaa۲۵ms@yahoo.com