● درآمد

«ستاره نجات» یكی از آثار مهم قرن بیست و مهم ترین اثر فرانتس رزنتسوایگ فیلسوف و الهی دان یهودی آلمانی است.اثری كه در جریان جنگ اول جهانی نگاشته شده و مولف با ارسال نامه هایی در همه زمینه های كلامی مورد علاقه و دلمشغولی های خویش به موضوعات متنوعی پرداخته است كه خود در حكم یك دستگاه فلسفی است. نامه های او در این كتاب با نگاهی نو به جهان، مساله آفرینش، وحی و همه مفاهیم عرشی و قدسی مرتبط در دو دین یهود و مسیحیت پرداخته و نیز در خلال نوشته ها گریزی به اسلام و گاه دست به مقایسه زمینه های مرتبط این سه دین با هم زده است.

فرانتس رزنتسوایگ (۱۹۲۹ ۱۸۸۶) متولد كسل آلمان و تنها پسر گئورگ و آدله از خانواده ای یهودی است. او در ۱۹۰۳ پزشكی و در ۱۹۰۷ در گوتینگن، فرایبورگ (در دانشكده ای كه هایدگر و والتر بنجامین نیز همزمان در آن حضور داشتند) و برلن تاریخ فلسفه خواند و در ۱۹۱۲ از تزی با عنوان «هگل و دولت» و با راهنمایی «فردریش ماینكه» دفاع كرد و اندك اندك با دریافت این نكته كه دولت خود منشا خطری بزرگ است و می تواند «فرد» و «ملت» را فدای خود كند از برداشت های هگلی خود در این تز فاصله گرفت.بررسی این اثر رزنتسوایگ دغدغه من در این یادداشت نیست و آن را به زمان دیگری وا می نهم.چالش های كلامی او از سال ۱۹۱۰ با دو تن از خویشان نزدیك رزنتسوایگ «هانس و ردولف اهرنبرگ» كه به پروتستانتیسم تغییر مذهب داده اند او را به بازبینی عقاید و آرای خود می كشاند و در پی یافتن یك جایگزین دینی برای فلسفه تاریخ هگل بر می آید كه به تاریخ مكانتی تئودیسه وار می داده و او را در جایگاه عقل كل می نشانده است.

رزنتسوایگ درپی خدایی است كه ناجی انسان نه از راه تاریخ بلكه از راه دین است و چنانكه در بخش اول «ستاره نجات» در شرح مقصود خویش می آورد: «دین تنها تئودیسه اصیل است ... و نبرد ضد تاریخ به معنای قرن نوزدهمی آن مشابه نبرد برای دین در قرن بیستم است». در سال ۱۹۱۳ دیداری با «اوژن رزنشتوك» استاد حقوق اساسی دانشگاه لایپزیك (كه او نیز از یهود به مسیحیت تغییر دین داده بود) او را دگرگون كرده و مایه تحولات بعدی او می شود. رزنشتوك موفق می شود در شامگاه ۷ ژوییه ۱۹۱۳ كار تردیدهای فلسفی رزنتسوایگ را یك سره كرده و او را به اندیشه ای فرا آكادمیك به معنای رایج كلمه یعنی آشتی دادن ایمان سنتی مسیحی مبتنی بر وحی و یك زبان بازسازی شده فلسفی راهنمایی كرده و راضی كند.

رزنتسوایگ همچون بسیاری مومنان دیگر كه در كار توانایی باور ایمانی خویش شك می كنند تلاش دارد تا به رزنتسوایگ بباوراند كه دین یهود از پس مشكلات زمانه بر نخواهد آمد و دین روزآمدی نیست و او بهتر است برای خروج از این دودلی و بدبینی مدام راه مطمئن تری پیشه كند و ایمان مسیحی این راه مطمئن یعنی همگونی دنیای درون و بیرون را در اختیار او خواهد گذاشت.

رزنتسوایگ آماده پذیرش مسیحیت می شود با این باور نو كه «وحی یا مكاشفه» با معنایی دوگانه از زندگی و گرایشی زمانمند در دل تاریخی بی بازگشت، چیزی معادل «هدایت» است. ولی اساس این هدایت، بر آگاهی به اضلاع مثلث به كجا، به سوی كی و با چه كسی می رویم استوار است.

با این همه رزنتسوایگ پس از جدالی دراز و درونی و در جریان حضوری در «یوم كیپور» بر دین اجدادی خود می ماند و برای «رودولف اهرنبرگ» می نویسد: «پس از زمانی دراز و اندیشه ای عمیق تصمیم خود را گرفته ام، دیگر نه لازم است و نه ممكن، بنا بر این یهودی می مانم»!

وی در ۱۹۱۴ و در مدرسه عالی معارف دین یهود «Hochschule für die Wissenschaft des Judentums» به حلقه مستمعین درس فلسفه دین هرمان كوهن می پیوندد و این بزرگ استاد نئوكانتی مكتب ماربورگ اجازه مشاركت در اداره درس ها و بازخوانی اثر بلند آوازه خود به نام «دین خرد ورز بر پایه منابع یهود» را به وی می دهد.

و بدین ترتیب رزنتسوایگ در ستاره نجات خود از آثار هرمان كوهن اثر می پذیرد. لئو اشتراوس فیلسوف سیاسی بلند آوازه قرن بیست در یادداشتی كه در باره اثر نامداركوهن «دین خرد» نگاشته است (كه در میان مجموعه ای از مقالات او به چاپ رسیده است) به تفسیر این اثر كوهن پرداخته و با شرح دیدگاه كوهن اثر پذیری او را از ابن میمون فیلسوف یهودی (ولی متاثر از فلاسفه مسلمان در اندلس) نشان می دهد. در بررسی این اثر كه ارتباط خدا، وحی و خلقت را از نگاه این اندیشمند یهودی به نیكی نشان می دهد می توان به رگه های اثر پذیر رزنتسوایگ از كوهن و بازتاب این نگاه در اثر «ستاره نجات» او پی برد.

در این اثر به تفسیر اشتراوس، كوهن وحی را نه از مقوله ای آسمانی كه از مقوله ای می داند كه در قلب و خرد انسانی جای گرفته است.شرایط نگارش ستاره نجات شرایطی بحرانی بوده است به گونه ای كه می توان هر یادداشت رزنتسوایگ را كه بر پشت كارت پستالی می نوشته آخرین نوشته او فرض كرد، سال هایی كه با حضور او در نبردهای بالكان همراه است. سرانجام چنانكه به رودولف اهرنبرگ در ۱۸ نوامبر ۱۹۱۷ می نویسد نیمه شبی در مقدونیه فكر نگارش این اثر در جان او شعله می زند و این آرزو كه او بتواند خرد را با مقوله اشراق و وحی آشتی داده و به مكاشفات خود صورتی منطقی بخشد در ضمیر جان او خانه می كند.

جنگ بزرگ و اول قرن پیش، انقلابی بود كه جایگاه انسان و جهان را در نظر او به گونه ای ریشه ای از یونان تا آن زمان به هم ریخت. انقلابی كه این رویداد در درون او ایجاد كرد نه تنها پایان یك نظم سیاسی كه باروری اندیشه ای بود كه عقلانیت «امر واقع» یا آموزه معروف هگلی را عریان بر آفتاب می افكند و نظم عقلانی آن روز را در مظان تردید جدی قرار می داد. برای رزنتسوایگ از آن زمان دیگر «امر واقع» عقلانی نبود!بازتاب این رویداد مهم در فروپاشی مفهوم «كلیت» در ذهن و روان رزنتسوایگ قابل مشاهده است و شاید او یكی از پیشتازان ستیز با مقوله كلیت در فلسفه سیاسی و بر كشیدن مفهوم فرد از دل الهیات یهودی – مسیحی است. شاید از همین روی است كه او در جایی می نویسد: «خدا باید انسان را نه از رهگذر تاریخ كه به عنوان خدای دین نجات دهد».سرنوشت تراژیك آن روز آلمان به هگل آموخته بود كه «فردیت» و «جزئیت» در صلح و آرامش زنگار می گیرد و تاریخ در جریان رویارویی ها نوشته می شود، زمانی كه ملت ها در برابر هم قرار می گیرند و از همین روی است كه در نظام بین المللی، جامعه مدنی تابع «دولت» می شود ... و اینكه ملتی كه حاكمیت درونی خویش را باور نكند مقهور قدرت های خارجی می شود و آزادی آن ملت از ترس مرگ، خواهد مرد !