● نگاهی گذرا به کتاب «گذران روز» (پانزده داستان از نویسندگان امروز آلمان)

گردآوردی و ترجمه ی مجموعه داستان های گزیده در ادبیات داستانی ما سابقه ی بیش از پنجاه ساله دارد؛ به گمانم «صادق هدایت» اولین کسی باشد که دست به ترجمه و انتشار چنین مجموعه داستانی زد (ن. ک به مجموعه ی «دیوار») و چند سالی بعد «ابراهیم گلستان» با انتشار مجموعه ی «کشتی شکسته ها» (چاپ اول ۱۳۳۲) که شامل داستان هایی از آنتون چخوف، همینگوی، فاکنر و ... بود از پیشگامان انتشار داستان های انتخاب شده از نویسندگان مختلف و با سبک کار متفاوت شد.

تقریبن از اوایل دهه ی هفتاد و با رونق نسبی چاپ و نشر کتاب در عرصه ی ادبیات داستانی (و به خصوص کتاب های ترجمه شده)، اقبال مخاطبان و به تبع آن مترجمان و ناشران به مجموعه داستان هایی که شامل چند داستان برگزیده از چند نویسنده بودند افزایش یافت؛ طی این سال ها ده ها مجموعه ی این چنینی منتشر شده و هم چنان می شود؛ در بیش تر این مجموعه ها، قدرت و جنبه ی لذت بخشی داستان ها توامان از اهمیت برخوردار هستند و مترجمان سعی می کنند با انتخاب گلچینی از داستان های نویسنده های مختلف مجموعه ای خواندنی منتشر کنند.

نشر «ماهی» اخیرن دو کتاب این چنینی را با طراحی و شکل و شمایل زیبا منتشر کرده که «گذران روز» (پانزده داستان از نویسندگان امروز آلمان) با ترجمه ی محمود حسینی زاد یکی از آن هاست و «خوبی خدا» (نه داستان از نویسندگان امروز امریکا) با ترجمه ی «امیرمهدی حقیقت» دیگری؛ برتری این دو مجموعه داستان نسبت به مجموعه های گزیده ی دیگر این است که آثاری از نویسنده های نسل مشخصی از یک کشور خاص را در بر دارند و به همین خاطر می توانند دورنمایی از ادبیات داستانی معاصر این کشورها ترسیم کنند.

چهار نویسنده ای که داستان های آن ها در «گذران روز» ترجمه و منتشر شده این ها هستند: یودیت هرمان (متولد ۱۹۷۰)، اینگو شولتسه (م ۱۹۶۲)، زیبیله برگ (م ۱۹۶۲) و یولیا فرانک (م ۱۹۷۰).

چهار نویسنده ی جوان از نسل جدید نویسندگان آلمان که هیچ کدام تجربه ی «جنگ» و زندگی در آلمان هیتلری را ندارند و مهم ترین واقعه ی سیاسی دورانشان فروپاشی دیوار برلین و اتحاد آلمان دوپاره است. برای ما مخاطبان فارسی زبان که ادبیات آلمان را در پیوند عمیق با جنگ می شناسیم و در آثاری که از هاینریش بل، گونتر گراس و دیگران خوانده ایم مدام با این پدیده در ارتباط بوده ایم جالب است که برای اولین بار با نسل جدیدی از نویسندگان آلمان آشنا می شویم که در آثارشان خبری از جنگ و تبعات آن نیست.

به قول مترجم کتاب : «این نسل دیگر سعی ندارد تا به سبک و سیاق نویسندگان نسل قبل از خود، با نوشتن، بار سنگین گذشته را، باری را که نازی ها بر دوش ملت آلمان گذاشتند، کم کند»؛ دستمایه ی بیش تر داستان های «گذران روز»، عشق، تنهایی و به تبع آن نیاز به برقراری رابطه است و هر کدام از این چهار نویسنده به شیوه ی خود به این موضوعات پرداخته اند.

نویسنده های داستان های این مجموعه در یک سطح نیستند اما یک مشخصه ی مشترک دارند؛ آن ها ساده می نویسند و در هیچ کدام از داستان های کتاب خبری از بازی های فرمی نیست. در داستان های مجموعه ی «خوبی خدا» (که به آن اشاره کردم) هم با موضوع مشابهی مواجه هستیم که شاید در نگاه اول چندان بااهمیت نباشد اما توجه ما را به این نکته جلب می کند که ادبیات روز دنیا به سمت ساده نویسی (و نه مبتذل نویسی) پیش می رود و در داستان های نویسندگان نسل جدید اکثر کشورها دیگر از پیچیده نویسی و فرم گرایی صرف (که ادبیات داستانی معاصر ما هنوز دچار آن است) خبری نیست.

به عقیده ی من داستان های «یولیا فرانک» و «یودیت هرمان» یک سر و گردن بالاتر از نوشته های «اینگو شولتسه» و به خصوص «زیبیله برگ» (که ضعیف ترین داستان های کتاب متعلق به اوست) هستند. مترجم کتاب در مقدمه نقل کرده است که او را بزرگ ترین نویسنده ی معاصر آلمان می دانند اما همان طور که اشاره کردم حتا در خود این کتاب داستان های دو نویسنده ی دیگر از نوشته های او بهتر هستند و به نظر می رسد عنوان «بزرگ ترین نویسنده ی معاصر آلمان» کمی اغراق آمیر باشد.

هر سه داستان یولیا فرانک یعنی «کیک تخم مرغی»، «در قطار» و «دوست خانوادگی» داستان هایی قوی هستند؛ به خصوص داستان «دوست خانوادگی» که «فرانک» در آن با انتخاب راوی کودک به طور غیرمستقیم یک عشق ممنوع را روایت می کند؛ در واقع شخصیت های «یولیا فرانک» در جستجوی آرامش به عشق پناه می برند اما یا آن را نمی یابند (مثل دختر راوی داستان «در قطار») و یا می یابند اما نمی توانند از آن لذت ببرند (مثل مرد داستان «کیک تخم مرغی» که می میرد یا زن داستان «دوست خانوادگی» که عشق را مخفی از شوهر و در دیدارهای گاه وبیگاه با تورستن جست وجو می کند).

سه داستانی که از «یودیت هرمان» در این مجموعه آمده این ها هستند: «سونیا» و «خانه ی ییلاقی، بعدن» و «پایان چیزی»؛ «سونیا» شاید قوی تر داستان «هرمان» در این کتاب و یکی از بهترین داستان های مجموعه باشد؛ راوی داستان که مردی تنهاست با یک عشق غیرمنتظره روبروست که هرچند خودش منکر آن است، اما سرمی رسد و زندگی او را با حس «سرگشتگی» می آمیزد. او «وره نا» را دارد که زیبا و کامل است اما «سونیا» که هیچ کدام از این ها را ندارد به سرعت در زندگی او جا می گیرد.

همین تقابل نابرابر است که داستان را خواندنی کرده است. مترجم نوشته است که «اینگو شولتسه» از همینگوی و کارور و داستان های امریکایی متاثر است اما من چندان ردپایی از این نویسندگان در آثار او ندیدم؛ در عوض به نظرم رسید که به خصوص شروع اکثر داستان های او رنگ و بویی از داستان های کوتاه چخوف دارد؛ «آناتولی و ایرینا» از داستان های خوب اوست که پایانی ضربه زننده دارد؛ زن و شوهر داستان در کمال خونسردی و با غافل گیری خواننده خیلی راحت برای آرمانشان دخترک اسلحه فروشی را می کشند و دوباره انگار که هیچ اتفاق نیفتاده به قدم زدن عاشقانه شان ادامه می دهند.

همان طور که گفتم «زیبیله برگ» ضعیف ترین نویسنده ی این مجموعه است؛ در هر سه داستان او راوی ها مرد هستند (در حالی که خود نویسنده زن است) و شاید یکی از دلایل ضعف داستان هایش هم همین باشد. به گمانم در ادبیات دنیا به ندرت نمونه ای می توان یافت که راوی داستان جنسیتی مخالف جنسیت نویسنده داشته باشد و داستان یا رمان نویسنده، نوشته ای درخور از کار درآمده باشد. «پشت سرش» داستانی طولانی از «زیبیله برگ» است که اظهارنظرهای فلسفی خارج از چارچوب داستان و ریتم کندی که دارد خواننده را آزار می دهد.

«گذران روز»، ۱۵۷ صفحه و نشر ماهی آن را منتشر کرده است.