کتاب رمانتیسیسم ایرانی، تالیف بهزاد خواجات شاعر و منتقد ادبی که در سال ۱۳۹۱ توسط انتشارات بامداد نو منتشر شده، بررسی جریان رمانتیک در شعر امروز فارسی را پی می گیرد. این کتاب از یک مقدمه و چهار فصل تشکیل شده است. عناوین فصل های کتاب عبارتند از: «فصل اول: رمانتیسیسم، تعاریف و اصطلاحات»، «فصل دوم: پیدایش رمانتیسم در شعر امروز فارسی»، «فصل سوم: بلوغ شعر رمانتیک در شعر امروز ایران» و «فصل چهارم: شاخه بندی شعر رمانتیک ایران».

بهزاد خواجات در مقدمه این کتاب، در چگونگی رمانتیسم می نویسد: «شاید بتوان رمانتیسم را یکی از مهم ترین سبک های ادبی دانست که از دل خود سبک های متعدد دیگری را شکل می دهد و پیش می برد و حتی سبک هایی که به ظاهر ارتباطی با رمانتیسم ندارند، (سوررئالیسم، داداییسم و...) باز انگار که در بعضی از اصول و رویکردهای خود با این مکتب ادبی و فکری قرابتی پیدا می کنند. در غرب، آغاز رمانتیسم را با آغاز مدرنیسم و سپری شدن دوران کلاسیک و نیز انتقال اقتصاد فئودالیستی به سرمایه داری مصادف می دانند و آن را قیام و فریادی اعتراضی می شمارند بر ضد ماهیت کلاسیسم و جامعه سنتی که در آن نهادهای دینی و اخلاقی به تمام شوونات ذهنی هنرمند جهت می دهد. رمانتیک ها اصول مکتب کلاسیسم را به چالش گرفتند و برای نویسنده آزادی بی حد و حصری قائل شدند که به او اجازه می داد که تمام اصول و مبانی فکر سنتی را زیرپا بگذارد.

اما این یک روی سکه بود و جهان مدرن و ماشینی شده نمی توانست آرزوها و آمال طبقه جدید را که خود زاده سرمایه داری بود و با انقلاب فرانسه به امیدهای تازه یی می اندیشید، تحقق بخشد. پس نویسنده رمانتیک روزبه روز افسرده تر و درونگراتر می شد و تمام سرگذشت رمانتیسم در چنین شرایطی رقم می خورد» (ص ۷). خواجات در ادامه به چگونگی ورود رمانتیسم به ایران می پردازد و خاطرنشان می سازد، «اما ورود رمانتیسم به ایران تقریبا از اوان جنبش مشروطه صورت می گیرد و با نخستین ترجمه هایی که در نشریات آن عهد از شاعران غرب به خصوص رمانتیک به چاپ می رسد و از سوی دیگر شکست آرمان های مشروطیت، زمینه های مساعدی برای شکل گیری این گونه تفکرات در عرصه ادبیات ما به وجود می آورد. میرزاده عشقی و نیما یوشیج نخستین بارقه های چنین گرایش هایی هستند و از اوایل دهه ۳۰، فریدون توللی به عنوان تئورسین رسمی شعر رمانتیک ایران با تبیین مبانی آن در مقدمه کتاب های خود آغازگر این جریان در شعر معاصر ایران شناخته می شود که به آن خواهیم پرداخت.

سپس این نوع شعری با قدرت تمام به راه خود ادامه داده و همزمان با ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و کودتای امریکایی به حیاتی تازه پا می گذارد. البته با رشد مبارزات مردمی علیه رژیم شاهنشاهی، شعر رمانتیک گاه به سویه های اجتماعی هم میل می کند و این وضعیت تا انقلاب اسلامی تداوم دارد» (ص ۷ و ۸) . خواجات در ادامه به کتاب «سیر رمانتیسم در ایران» از مسعود جعفری اشاره می کند. به اعتقاد وی، جعفری که پیشتر در این وادی گام نهاده، در کتاب مذکور مقطع مشروطیت تا نیما را مورد ارزیابی قرار می دهد. وی سپس درباره چرایی عدم نتیجه گیری در موخره کتاب حاضر می نویسد: «دیگر اینکه عدم نتیجه گیری در موخره کتاب تعمدی و احاله آن به خواننده بوده است (بنا بر تنوع و تلون طیف فکری مخاطبان) و ارائه نامنامه ضرورتی است که در چاپ بعدی کتاب به انجام خواهد رسید» (همان جا).

در فصل اول کتاب که به رمانتیسیسم، تعاریف و اصطلاحات اختصاص دارد، به این موضوعات پرداخته شده است: معنایابی برای رمانتیسم، تقابل میان رمانتیسم و کلاسیسم، ابهام معنایی در واژه رمانتیک، اصطلاح رمانتیسم و تاریخچه، تاثیرگذاری رمانتیسم انگلستان و آلمان بر رمانتیسم فرانسه، دوران پیش رمانتیسم، احساسی گری در ادبیات کلاسیک و نیز مکتب کلاسیسم، حرکت از عقل گرایی دوران کلاسیک تا شورشگرایی رمانتیک، زمینه های پیدایش رمانتیسم، سبک ادبی، فئودالیسم و ... اشاره کرد.

فصل دوم کتاب به پیدایش رمانتیسم در شعر امروز فارسی اختصاص دارد. مولف در این فصل، رمانتیسم ایرانی را مورد بحث قرار می دهد و سپس زمینه های بروز رمانتیسم در ایران را شرح می دهد و تصریح می کند که «در ایران رمانتیسم با اتفاقات ریز و درشت تاریخی روبه رو می شود و فراز و نشیب های تاریخی (انقلاب، اختلاف، مبارزه) این ایده را در کش و قوس هایی اجتماعی گاه کمرنگ و گاه پررنگ می کند. از سویی، مشروطه و نخستین طلیعه پارلمانیسم و فردگرایی در حیات اجتماعی ایرانیان در شرف وقوع است و از سویی شکست این تجربه و چالش های موجود در آن. از سویی ورود مظاهر مدرنیته کشور ما را به مظاهر و بالطبع مسائل مدرن آشنا می کند و از سویی جامعه و حتی هنرمند به ویژه در شاخصه های اعتقادی نمی توانند بخش اعظمی از سنت را (به خصوص در باورهای دینی و ایمانی) وا بگذارند و به آن بی اعتنایی کنند و اگر هم نویسنده یی بخواهد چنین کند، آنچنان هزینه این برخورد بالاست که باید تمام زندگی حرفه یی و نیروی خلاقه اش را در دفاع از این رویکرد به مصرف برساند» (ص ۵۲ و ۵۳) .

فصل سوم کتاب به بلوغ شعر رمانتیک در شعر امروز ایران اختصاص دارد. مولف در این فصل به بررسی آرا و آثار فریدون توللی (پیشوای شعر رمانتیک) می پردازد. از دیدگاه نویسنده، «مقایسه نیما و توللی یکی از عبرت آموزترین موقعیت های شعر امروز است. روند تکامل فکری نیما از «افسانه» (و رمانتیسم تر و تازه اش) تا ققنوس و... روندی طبیعی و رو به اعتلاست که در نهایت به سمبولیسمی اجتماعی منجر می شود (گرچه نگارنده سمبولیسم اجتماعی را اعتلای یک شعر نمی داند) اما توللی پس از کش و قوس های بسیار سرانجام از خیر نو شدن می گذرد و در جا می زند. نیما شعرش را از دل زندگی استخراج می کند اما میعاد توللی با شعر تنها در صفحه سفید دفترش اتفاق می افتد.

فصل چهارم کتاب به شاخه بندی شعر رمانتیک ایران اختصاص دارد. مولف در این فصل به شاخه بندی جریان شعر رمانتیک ایران می پردازد که به ترتیب عبارتند از: ۱ رمانتیسم تغزلی (فریدون مشیری، حمید مصدق، محمد زهری و...، ۲ رمانتیسم اجتماعی ـ انقلابی (احمد شاملو، اسماعیل شاهرودی، سیاوش کسرایی و...)، ۳ رمانتیسم فلسفی (مهدی اخوان ثالث، فروغ فرخزاد، نصرت رحمانی و...)، ۴ رمانتیسم شهودی (سهراب سپهری، احمدرضا احمدی، بیژن جلالی و...)، ۴ رمانتسیم زبانگرا (رضا براهنی و سیدعلی صالحی)، ۵ اکنون شعر رمانتیک (فرشته ساری، کسرا عنقایی، ابوالفضل پاشا و...) .

علی حسن‌زاده