ما مسخ شدیم، مسخ چیزهایی که نمی دونیم کجان! / هر روز به چهره مردم شهر نگاه می کنیم و به این فکر می کنیم که مرد چاق رئیس بانک سر کوچه با کت و شلوار سرمه ای یا استاد ادبیاتمون با چشم های سبزش یا پیرمرد استخوانی تا ابد نشسته روی نیمکت پارک ته کوچه و صدها و هزاران مرد و زن دیگه ای که توی روزهام از کنارشون رد می شوم چه چیز گم کرده ای دارن؟... / یعنی همه این مردم چیزی دارن که نمی دونن کجاست؟ (پشت جلد کتاب) نویسنده ایرانی برای انتشار اولین کتاب خود باید چه کند؟ تا همین چند سال پیش، راهش این بود که دست توی جیب کرده و هزینه چاپ کتاب را تقبل کند و اگر کتابی می گرفت، خب، چه بهتر وگرنه که اتاقی در خانه می ماند با تپه ای از کتاب ها که آینه دق زندگی اش باشد (یا به قول محمدحسین شهسواری به عنوان چیزهایی مثل میزتلویزیون ازشان استفاده کند). در این چند سال گذشته، روشی بین ناشرهای تهران مُد شده است که داستان ها و رمان ها «کتاب اولی ها» را منتشر کنند. به این کار خودشان هم می گویند «حمایت از نویسندگان ایرانی». به راحتی می توان گفت که حرکتی روبه جلوست که به جای خرج از جیب خودت برداری کتابت را بدهی یک ناشر معتبرتر تهرانی منتشر کند و به جایش سی تا صد نسخه از کتابت را بگیری، روی کتابت تبلیغ هم بشود و کتابت احتمالا جایزه هم بگیرد. هرچند هنوز هم ناشرهایی هستند که کتاب را به درصد پشت جلد منتشر می کنند یا این که کتاب را از نویسنده می خرند، ولی وقتی می توانی مجانی یک کتاب را داشته باشی (و خوب هم با آن پُز بدهی) چرا باید پولی خرج نویسنده اش بکنی؟

نمی دانم پویا مهدوی زاده چه هزینه ای برای انتشار کتاب اش پرداخته است ولی می توانم بگویم زجر کشیده است. او زجر کشیده تا نویسنده باشد و زجر کشیده تا کتابش را منتشر کند و به عنوان یک بچه جنوب شهر، توانسته خوب هم بدرخشد: حداقل کتاب او، ویژگی هایی دارد که کلامش را از نوشته های نویسنده های شمال شهری جدا کند.

کتاب اولی ها در یک مسئله مشترک هستند: یا داستان های روستایی هستند یا داستان های شهری و به هر کدام تعلق داشته باشند، سنت ها و پدرانی برای خود دارند و مطابق روش ها و سلیقه هایی از پیش تعیین شده جلو می روند. نویسنده امروز، احتمالا سرش را از یک کارگاه ادبی بیرون آورده است و درنتیجه ذهنش پر است از تعصب ها، مرزها و الگوها. به او یاد داده اند که باید این شکلی بنویسد، این شکلی فکر کند و این شکلی حرف بزند. او کپی برابر اصل استادش است و بسته به این که استاد او چه کسی باشد، حتی لباس پوشیدنش فرق خواهد داشت. بچه هایی که از شهر می نویسند (مانند پویا مهدوی زاده) بیشتر از هر چیزی، وابسته به فضاهای شمال شهری هستند. می توان ۱۰کتاب معاصر و پرفروش را نام برد که محدوده جغرافیایی آنان از محدوده یوسف آباد در تهران شروع شده و به آریا شهر ختم می شود. معدود کتاب هایی در محدوده تجریش می گذرند. تقریبا هیچ کتابی در شرق تهران نمی گذرد (چرا؟ این محدوده لبریز داستان است) و جنوب شهر هم اگر باشد، نواب یا جیحون نیست، بلکه پایین تر است، خیلی پایین تر. در این محدوده جغرافیایی و تفکر، نویسنده شخصیت پردازی های از پیش توصیه شده ای را خلق می کند. ماجرا مثل پختن آش است: مقدار متناسبی پیاز را خوب سرخ کرده، سبزی و حبوبات پخته به آن اضافه کرده، می گذارید خوب قل بخورد. سرانجام رشته اضافه کرده و درنهایت به آن کشک، نعناع داغ و بسته به سلیقه، چیزهای دیگری مثل زیره اضافه می کند و در ظرف های خوشگل سفالی دست خواننده می دهید. دقت کنید داغ باشد تا خواننده لذت ببرد!

اما پویا مهدوی زاده در مسیری متفاوت حرکت می کند. اول از همه نثر او شکسته است اما شکسته از لحاظ پاراگراف بندی و جمله بندی تا این که بخواهد گویش لوس تهرانی را به عنوان زبان حرف زدن مردم ایران به خورد خواننده بدهد. او با این شکست در چینش جمله ها و پاراگراف ها، می تواند لحن موردنظر خودش را پیدا کند و به شخصیت هایی گیج و گنگ برسد که زندگی بیهوده شان را می گذرانند و در این میانه، ناگهان با زندگی روبه رو می شوند. راوی های او چهره هایی تسلیم شده هستند: انسان هایی که روح و وجود و هویت خودشان را به زندگی شهری فروخته اند (یا به قول نویسنده، «داستان در زمانی ست که / نوع بشر به تازگی پی برده بود / می توان به جای خانه های حیاط دار، / در ساختمان های بلند، / به نام آپارتمان زندگی کرد.») ولی به یکباره خودشان را مقابل تصویر یا چهره یا ماجرایی می بینند که تسلیم نشده، هنوز روح و وجود و هویت خودش را دارد و وجود منفعل خودشان، دربرابر این ماجرا، به زانو می افتد.

نویسنده «نمی دونم کجاست» ادبیات نمایشی خوانده و آموزه های این نوشته، با سلیقه ادبی تقریبا بکر او ترکیب شده اند و نتیجه کتابی است که درخور توجه است اما داستان های او از یک واقعیت رنج می برند: واقعیتی به نام ویراستار. این مسئله که ما هنوز برای داستان های فارسی ویراستار حرفه ای کم داریم (که داستان را بچلاند، اضافی هایش را هرس کند و توی سر نویسنده هم بزند که احمق نباش و خودت را جمع کن و مثل آدم بنویس) به «نمی دونم کجاست» ضربه زده است. خیلی از جاها، شاخه های روایتی نویسنده زیادی درهم پیچ خورده اند و با یک هرس مناسب، می توانستند درختزاری زیبا باشند برای لذت و درک خواننده، هرچند به مهدوی زاده تبریک می گویم و منتظر کتاب های بعدیش می مانم.