● خاتم سازی

خاتم، هنر آراستن سطح اشیاء چوبی، به صورتی شبیه موزاییك با مثلث های كوچك، سه پهلو برابر یا دوپهلو برابر چوبی، استخوانی یا فلزی است كه لااقل از حدود ۴۰۰ سال پیش به این سو، در برخی از شهرهای كشورمان و بیش تر در شیراز و اصفهان رواج داشته و دارد.

خاتم سازی روشی از تولید فرآورده های چوبی است كه طی آن با استفاده از روكش به دست آمده از به هم چسباندن و برش زدن قطعات كوچك فلزات، استخوان و انواع چوب درشكل ها و طرح های سنتی معمولاً به صورت هندسی و به كمك ابزار و سایل مختلف، فرآورده هایی مانند انواع قاب عكس، جعبه، شكلات خوری، میزف صندلی و حتی مبلمان ساخته می شود.

كهن ترین نمونه های خاتم كه تاكنون به دست ما رسیده از دوره صفویه است، ولی آثار و مداركی نیز به دست آمده كه نشان می دهد این هنر از زمان دیلمیان در ایران وجود داشته است.

خاتم سازی از جمله صنایع دستی است كه تولید آن در سطح جهانی، منحصر به ایران است، زیرا اگرچه در برخی از كشورها نظیر سوریه و لبنان، كارهایی از نوع موزاییك ساخته می شود كه به خاتم شباهت دارد، ولی در حقیقت این هنر از آن ایران است و براساس مدارك موجود، زادگاه آن نیز شهر شیراز بوده است.

● برای تولید محصولات خاتم، از مواد اولیه گوناگونی استفاده می شود كه عبارتند از:

▪ انواع چوب، مانند چوب های آبنوس، فوفل، بقم، عناب، نارنج، افرا، كیكم، تبریزی و شمشاد.

▪ انواع مفتول های فلزی مانند مفتول های برنجی، نقره ای و گاه طلایی.

▪ صدف, نخ پرك, سریشم و لاك.

وسایل و ابزار كار موردنیاز خاتم سازی صرف نظر از همان ابزار موردنیاز نجاری، به طور كلی شامل دستگاه نوردسیم است كه مفتول های فلزی را به صورت منشورهایی با قاعده مثلثی درمی آورد و دیگر تخته شیار ساز یا منشور ساز كه تخته ای است مسطح و در روی آن شیاری به صورت منشوری با قاعده مثلثی وجود دارد.

در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، خاتم سازی رشد و شكوفایی بیش تری یافته و هنرمندان خاتم ساز شیرازی، اصفهانی، گلپایگانی و تهرانی در تولید آثار باارزش خاتم و توسعه موارد مصرف این «هنر – صنعت» سعی وافر و اهتمام شایسته داشته اند.

● معرق روی چوب

معرق روی چوب، یكی دیگر از رشته های صنایع دستی چوبی است كه اگرچه طبق اسناد و مدارك موجود در هند پدید آمد، اما از روزگاران بسیار دور به ایران راه یافت و هنرمندان و صنعت گران ایرانی تكمیل كننده و گسترش دهنده آن بوده اند.

ماده اولیه و عمده موردنیاز معرق سازان، چوب است، ولی طی سال های اخیر، به ویژه استفاده از صدف، فلز و استخوان نیز در این رشته هنری مرسوم و متداول شده است. شیوه كار معرق سازان به این ترتیب است كه ابتدا طرح موردنظر خود را كه ملهم از طرح ها و نقوش سنتی است، بر روی كاغذی نازك ترسیم می كنند و سپس آن را بر روی یك قطعه تخته سه لایی می چسبانند و با میخ های سوزنی كوچك، بر روی زمینه اصلی كار كه بیش تر چوب فوفل یا چوب رُز است و حدود ۵ میلی متر قطر دارد نصب می كنند؛ سپس با دقت، با اره مویی خطوط اطراف آن را می بُرند. پس از بریدن كلیه خطوط طرح و هنگامی كه زمینه كار به صورت تابلویی – كه جای نقوش در آن خالی است – درآمد تخته سه لایی را از آن جدا می كنند و استادكار معرق ساز برای تكمیل كار خود، بخش های مختلف طرح را براساس رنگی كه باید در تابلو یا محصول موردنظر دیگر داشته باشد، دوباره از چوب هایی كه هر یك رنگی ویژه دارد، بریده و در جای خود قرار می دهد و با چسب به متن می چسباند. گاهی برای تنوع بخشیدن به كار و زیبایی بیش تر آن، از قطعات عاج، استخوان، صدف و فلز بهره گرفته می شود.

آخرین مرحله ساخت یك اثر معرق پولیستر كاری روی آن است كه طی آن سطح تابلو یا محصول با «كیلر» یا «سیلر» پوشش داده و آماده عرضه به بازار می شود. در یك محصول معرق اصیل، همه رنگ ها باید طبیعی باشد و ضمناً نباید از قلم گیری برای برجستگی جزییات طرح و نقش و خطوط داخلی یا بیرونی آن استفاده كرد.