رشتی دوزی یا قلابدوزی یكی از قدیمی ترین انواع رودوزی ها در گیلان

یكی از قدیمی ترین انواع رودوزی ها در گیلان كه پیشینه آن حتی به سال های ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد می رسد، قلابدوزی یا رشتی دوزی است در این دوخت، زمینه پارچه از جنس ماهوت به وسیله نخ های ابریشمی رنگارنگ با نقوشی زیبا، بدیع و اصیل تزیین می شود. قلابدوزی از زمان های بسیار دور در گیلان خصوصاً در رشت از رونق خاصی برخوردار بوده و هنوز از درخشان ترین جلوه های هنر تزیینی این سرزمین است.

در همه نمونه های قلابدوزی، نقوش به صورتی زیبا و ماهرانه در زمینه ای با رنگ تیره دوخته شده كه بسیار دلنشین و چشم نواز است. علاقه خاص هنرمندان گیلانی به نقوش گیاهی و هندسی و روی آوردن آنها به رنگ های جذاب و ناب، از عشق به طبیعت سرچشمه گرفته و این یكی از خصوصیات و ویژگی های اصیل هنر بومی منطقه محسوب می شود.

قلابدوزی ازجمله هنرهای خاص و بومی این منطقه است كه آشنایی با آن ازنظر تكنیك دوخت، رنگ آمیزی، خلق اشكال هندسی و نباتی و تركیب موزون آنها، به مراتب جالب توجه است. ریشه این هنر صنعت در گیلان به طور دقیق مشخص نیست؛ بر كسی معلوم نیست كه نخستین اثر قلابدوزی به دست كدام هنرمند و در چه زمانی به وجود آمد.

مسلم اینكه، قلابدوزی از زمانی رونق گرفت كه پرورش كرم ابریشم و تولید آن در گیلان رونق یافت و این استان تولیدكننده عمده این محصول شد. در واقع اگر پرورش كرم و تولید ابریشم علت اصلی رواج این هنر صنعت نبوده، لااقل از دلایل عمده و مهم آن به شمار می آید؛ چرا كه یكی از مواد اولیه قلابدوزی، نخ ابریشم خالص است كه به سهولت در دسترس استادكاران قرار می گیرد.همزمان با ركود صنعت پیشرفته تولید ابریشم در گیلان، ورود كالاهای تجاری مشابه و برخی مسائل فرهنگی و سیاسی منطقه و دلایل اقتصادی دیگر، امروزه این كالا اعتبار پیشین خود را از دست داده است.در وصف قلابدوزی رشت مطالب چندانی نوشته نشده، اما این نوع دست دوزی ها ازجمله مواردی است كه بررسی كامل و وسیعی را می طلبد. این هنر ازنظر طرح و رنگ همچنان یگانگی خود را حفظ كرده است.

قلاب دوزان رشت غالباً به دلیل تحولات اجتماعی چند دهه گذشته، از این پیشه دست كشیده و كارگاه های كوچك خود را به كارهای دیگری اختصاص داده اند. خوشبختانه با حمایت های همه جانبه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گیلان، گام هایی در جهت ارتقای كمیت و كیفیت و رشد و شكوفایی این هنر ظریف برداشته شد كه البته اگر علاقه مفرط استادكاران قلابدوز به این هنر زیبا و ارزشمند نبود، شاید امروز نامی از آن باقی نمی ماند.

استادكاران گیلانی در كارگاه های كوچك خانگی كار می كنند و اغلب در رشت سكونت دارند. از میان استادكاران چیره دستی كه از چند دهه پیش تاكنون نسبت به این هنر ارزنده وفادار مانده و موجب پیشرفت و بقای آن گشته اند می توان از: مرحوم استاد "حسین رشتی"، مرحوم استاد "هدایت فرودی"، مرحوم استاد "حسین مظلوم"، استاد "عباس حافظی" و استاد "عباسعلی بی پناه" نام برد.

قلابدوزی یا رشتی دوزی درحال حاضر برای تزیین سجاده، جاقرآنی، لبه پرده، زیرلیوانی، رویه میز، رویه كوسن، رویه دمپایی زنانه، كفش زنانه، بقچه سوزنی و... مورد استفاده قرار می گیرد.

در هر قطعه قلابدوزی شده وحدت و هماهنگی میان نقوش، رنگ بندی، جنس پارچه زمینه، مرغوبیت نخ ابرایشم ثبات رنگ آن و تكنیك دوخت، سبب زیبایی كار می شود.

صنعتگران برای پدید آوردن هر قطعه قلابدوزی گام به گام پیش می روند؛ ابتدا طرح مورد نظر را انتخاب می كنند، آن را به روی پارچه انتقال می دهند و سپس به نحوه رنگ بندی و در نهایت به دوخت آن می پردازند.

با رعایت اصول و فنون قلابدوزی می توان به یك اثر با كیفیت مطلوب و زیبا دست یافت. طرح ها و نقوشی كه در قلابدوزی مورد استفاده قرار می گیرند، عموماً برگرفته از آثار گذشتگان بوده و ریشه ای كهن در فرهنگ و هنر این سامان دارند.

نقوش و طرح های متداول قلابدوزی، اعم از گیاهی، هندسی و جانوری عبارتند از:

۱) نقوش گیاهی

بته جقه، گل و بوته، گل انار، غنچه، سه برگ تاجی، سه برگ بته جقه ای شاهبرگ گل پنج پرهلالی، سه دندانه، گل آهار، گل پیله، آلبالو، خوشه انگوری و...

۲) نقوش هندسی

ترنج ، سرترنج، هشتی هلالی، مجمعه ای، بازو بندی، شمسه ای، لچك ترنجی، لوزی و...

۳) نقوش جانوری

نقوش گل و مرغ، نقش پاطاووسی

قلاب مهمترین وسیله این هنر صنعت است كه جنس آن فلزی بوده و دسته ای چوبی و خراطی شده دارد. جریده، كارگاه و كتل نیز از دیگر ابزار كار قلابدوزی است.

استادكاران در نحوه رنگ آمیزی به دو شیوه سنتی و فی البداهه(بدون پیش طرح) عمل می كنند. در شیوه سنتی پس از انتخاب طرح و انتقال آن بر روی پارچه، هر یك از نقوش را با قلاب می زنند، رنگ هایی از پیش تعیین شده اما در شیوه فی البداهه، رنگ خاصی به طور قراردادی درنظر گرفته نمی شود و در همه این نمونه ها نتیجه كار بسیار زیبا است.

انواع قلابدوزی عبارت از معمولی(گلدوزی)، رودوزی، تكه دوزی و معرق دوزی(ته دوزی) است كه با دوخت های متنوعی چون زنجیره دوزی، دندان موشی(بند)، كومه و پیچ(پشت دوزی) پارچه های ساده را تزیین كرده و روحی جاری می بخشد.