سوزن دوزی ، نخ دوزی یا گلدوزی یكی از روش ها ی دیرینه ی آرایش جامه است ولی به عنوان شیوه ای درپارچه بافی ، استحكامی ندارد . درغرب ایران ، قطعاتی از منسوجات سوزن دوزی شده با نقش های پیچیده كه تاریخ ساخت آنها به شش هزار سال پیش از میلاد می رسد پیدا شده است . نقش های دیواری قبور مصر ، سوزن دوزی هایی را نشان می دهد . جامه های اعیان ، به روی نقش های برجسته ی تخت جمشید نیز حكایت از رواج گلدوزی درآن زمان می كند . اسكندر چندان از شكوه و زیبایی گلدوزی های ایرانی به شگفت آمد كه نمونه هایی از آنها را برای هم میهنانش فرستاد .خوشبختانه نمونه های بسیار عالی گلدوزی این دوره از كشفیات « پازیریك » به دست آمده است . به روی یك زین پوش ، تصاویر گل و گیاه نقش شده ، و نمونه های دیگر به تصاویر حیوانات و اشكال هندسی منقش هستند و گاه سبك آنها كاملا امروزی به نظر می آید .

به روایت تواریخ دودمان های شاهی چین ،

نخستین نمایندگان چین در سال ۱۰۵ پیش از میلاد به دربار اشكانی گسیل شدند . در هدایایی كه به این مناسبت مبادله شد ، پارچه های ابریشمی و زربفت نیز می بایست بوده باشد ، زیرا آیین فرمانروایان چینی آن بود كه اقوام همسایه را با چنین هدایایی با خود بر سر مهر آوردند . در سال ۱۷۴ پیش از میلاد ، امپراطور چین می نویسد كه جامه ای زربفت را كه خود پوشیده بوده است و حاشیه ای ابریشمی و گلدار داشت با یك قبای بلند زربفت و ده قطعه ابریشم زربفت به خارج فرستاده است .« فیلیس اكرمان » با بررسی دقیق خود نشان می دهد كه سوزن دوزی یا گلدوزی برسه گونه است : نخست گونه ای كه زمینه ی اساسی بافت را سراسر از بخیه می پوشانند تا مانند تقلیدی از پارچه را بنماید و بدینسان زمینه ی تازه ای از رنگ و نقش بوجود می آوردند . شیوه ی دوم مانند زری بافی است كه درآن زمینه گویی همكار و همبازی نقش هایی است كه به رویش دوخته می شود ؛ بیشتر گلدوزی ها و سوزن دوزی های ایرانی امروزه از همین گونه است . گونه ی سوم ، سوزن دوزی با خالص ترین شكل است كه باید آن را نمودار بالاترین پایه ی پیشرفت این هنر دانست سوزن دوزی یكی از رودوزی های منحصر به فرد كشور به حساب می آید ، هنری برخوردار از ظرافت دوخت و تنوع رنگ كه بیانگر ذوق ، سلیقه ، سنت و هنر منطقه ی بلوچستان است .سوزن دوزی با زندگی روزمره ی زنان بلوچستان آمیخته است و هر دختری به موازات آموزش اصول زندگی ، سوزن دوزی را نیز فرامی گیرد ، با نقوشی هندسی ( گلها ، بوته ها و تركیب بدیع رنگها ) كه جهانی خیال انگیز را به نمایش می گذارد . تمامی زنان بلوچ چه آنها كه در ایران و دراستان سیستان و بلوچستان زندگی می نمایند و چه آنها كه در پاكستان ، افغانستان و یا دردیگر نقاط دنیا سكنی گزیده اند ، چه فقیر و چه غنی از سوزن دوزی برای تزئین لباس هایشان استفاده می نمایند .سوزن دوزی بلوچستان ، هنری گرانقدر است كه ازآنها به عنوان نور چشم زنان بلوچ یا سند هویت ، موجودیت و پشتوانه ی زنان بلوچ نام برده می شود .

فصل یك :

تاریخچه و مناطق فعالیت

سوزن دوزی عبارتست از كارهای دست دوزی كه تنها با مدد ازدستانی توانا و فكر خلاق هنرمندان برعرصه ی یك پارچه جاودان می گردد ، و آنچه ازاین رهگذر برجای می ماند تنها حاصل ذوق ، سلیقه ، ابتكار و استعداد قابل تحسین هنرمندان این وادی است .

سوزن دوزی را می توان عصاره ی درددل های زنانه و بازتاب خاطرات تلخ و شیرین قومی درطول تاریخ برشمرد ، كه خودآمیزه ی ذهنی ای ازآهنگ و ریتم حركت دست ها گردیده است ، و منجر به پدید آمدن آثاری جاندار و جاودانه برتاروپودی سردو بی روح می گردد.

تاریخچه ی سوزن دوزی:

سوزن دوزی هنری است با قدمت و سابقه ای به بلندای تاریخ سرفراز بلوچستان . ازاین روی بدان بلوچی دوزی هم می گویند . هنر صنعت ی ریشه دوانیده درتارو پود زندگی عشیره ای منطقه ، بازتاب ذوق و خلاقیت زنان درآئینه ی نقوش و طرح های جاودانه .

ریشه های این هنر را می توان درلایه های زیرین تاریخ قومی منطقه یافت ، همراه زنان بلوچ ، بی هیچ واسطه هركجا كه ردپایی از زنان بلوچ یافت گردد ، سوزن دوزی نیز عظمت خویش را به دیده می كشاند .

درحال حاضر درتمام بلوچستان زنان سوزن دوز بدین هنر مشغول می باشند . ازجمله ی عمده ترین مراكز سوزن دوزی استان می توان به مناطق ذیل اشاره نمود :

اسپكه ( ESPAKE) ، هریدك ( HARIDOK ) ، قاسم آباد ( GASEM ABAD ) ، بمپور ( BAMPUR ) ، نكوچ ( NEKOC ) درشهرستان ایرانشهر .

كوپچ ( KOPC ) ، پیپ ( PEIP ) ، مته سنگ ( MOTESANG ) ، چانف ( CANF ) ، مهنت ( MEHNAT ) درشهرستان نیك شهر .

ایرندگان ( IRANDEGAN ) ، مارندگان ( MARANDEGAN ) ، اسماعیل آباد

(ESMAIIL ABAD ) درشهرستان خاش .

گشت ( GOST ) ، سوران ( SURAN ) ، جالق ( JALG ) ، كله گان ( KALEGAN ) درشهرستان سراوان .

و همچنین شهرستان زاهدان .

ازمشهورترین و مرغوبترین نمونه های سوزن دوزی می توان به تولیدات مناطق قاسم آباد و نكوچ ایرانشهر و چانف درنیك شهر اشاره كرد . ذكر این نكته نیز ضروری است كه سوزن دوزی های مناطق شمالی استان ( سرحد ) مشهورتر ازسوزن دوزی های مناطق جنوبی ( مكران ) می باشد .

ازجمله تفاوت های سوزن دوزی این دومنطقه باید به رنگ های تیره ترو نقوش ریز و پرتر مناطق جنوبی استان درمقابل رنگ های روشن با نقوش ساده ترسوزن دوزی های مناطق شمال استان اشاره نمود .

فصل دو :

۱ مواد اولیه و ابزارآلات :

سوزن دوزی هنری است كه تنها به سرپنجه ی دستانی هنرمند و توانا و به یاری سوزن و نخ شكل می گیرد و قلمرو آن را با ماشین و چرخ و … نسبتی نیست .

الف مواداولیه :

۱ نخ :

مواد اولیه ی سوزن دوزی نخ و پارچه است . سوزن دوزان برحسب امكانات و سلیقه از نخ دمسه ( D. M .C ) ، نخ های رنگین ابریشم ، نخ های پاكستانی و یا ازنخ های ویسكوز دولا ( ماده ای است شبیه ابریشم كه هنكام تابانیدن نخ پنبه به جهت استحكام به همراه آن تابیده می شود ) . دربعضی از نمونه های سوزن دوزی ازآئینه نیز استفاده می گردد.

۲ پارچه :

پارچه های مورد مصرف نیز عبارتند از گاندی ، نساجی مازندران ، فاستونی ، ایران برك و اصولا كلیه ی پارچه های كتانی و پنبه ای كه عموما از بازارهای پاكستان ( به دلیل استحكام ، فراوانی و ارزانی آنها ) تهیه می گردد.

پارچه هایی كه درسوزن دوزی بلوچ مورد استفاده قرار می گیرد ، باید دارای دو ویژگی عمده جهت سهولت دوخت باشد .

الف دارای تار و پودی مشخص باشد .

ب دارای تار و پودی راست باشد ( كج راه نباشد ) .

ب ابزاآلات :

ابزار كار سوزن دوزی بسیار ساده می باشند و عبارتند ازسوزن یا سوچه ( SUCHE ) ، قیچی یا مقراض ( MEGRAZ ) ، انگشتانه یا شستی ( SHASTI ) .

به هر صورت باید اذعان نمود كه اساسا سوزن دوزی به شیوه ی اصیل و قدیمی آن بادست ، سوزن و نخ صورت می گیرد .

انواع روش های كار سوزن دوزی :

سوزن دوزی ها به سه نوع پركار ، میان كار و كم كار تقسیم می شوند ، نوع پركار روی پارچه های ریز بافت انجام می گیرد و تمام سطح قطعه ی پارچه ی مورد نظر سوزن دوزی می شود .

درنوع میان كار قسمت بیشتر پارچه سوزن دوزی می شود و درنوع كم كار فواصل طرح ها براساس تشخیص سوزن دوز پر می گردد.

درمناطق جنوبی استان ( مكران ) درمورد انواع كار تقسیم بندی دیگری نیز وجود دارد ، كه عبارتند از :

خرد كار كه سخت تراست و نقش ها ریزتر و پرتر دوخته می شوند با نقشه ای خوب .

تویی كه درآن نقش ها گشاد و نامرغوب تر است و كم كارتر.

برای سوزن دوزی های پركار ازپارچه های پنبه ای ریز بافت و برای سوزن دوزی های كم كار و میان كار از پارچه های درشت بافت استفاده می گردد . از تكنیك های دوخت نیز می توان به موارد ذیل اشاره نمود :

دور دوزی « برای انتقال طرح بر روی پارچه » .

پردوزی « ظریف دوزی » .

پریوار دوزی .

گراف دوزی « آسان تانكه یا افغانی دوزی » .

آئینه دوزی « پیت دوزی » .

جبك دوزی .

فصل سوم :

نحوه ی دوخت :

درابتدا سوزن دوز ازپارچه قطعه ای دلخواه را جدا نموده و سپس طرح مورد نظر را بر روی آن منتقل می نماید . درادامه با استفاده از روش دوردوزی ، خطوط محیطی طرح را دوخته و آنرا از بقیه ی پارچه مجزا می نماید .

درادامه با استفاده از یكی از روش های دوخت درون طرح مورد نظردوخته می گردد ، غالبا سوزن دوز به تنهایی به تهیه ی محصولات سوزن دوزی می پردازد . اما اگر به صورت كارگاهی به این امر اقدام نماید . هر سوزن دوز تنها یك رنگ را سوزن دوزی می نماید .

برای آموزش سوزن دوزی معمولا از سه تاری شروع و به مرور با دوخت ده تاری این آموزش تكمیل می گردد ( منظور از سه تاری این است كه سه تار از پارچه را گرفته و سوزن را از آن می گذرانند و ده تاری هم با گرفتن ده تار از پارچه شروع می شود ).

لباس زنان بلوچی از شش قطعه ی سوزن دوزی شده تشكیل شده است . از این قطعات آن كه برای پیش سینه می باشد را جی ( JI ) یا زی ( ZI ) و قطعه ی دیگر كه به شكل محراب پنج ضلعی بوده و در قسمت پایین پیراهن به صورت عمودی به موازات پیش سینه از كمر پیراهن تا نزدیكی های پایین دامن دوخته می شود را اصطلاحا پندول ( PANDUL ) یا گوپتان ( GUPTAN ) می نامند دو قطعه نیز زینت بخش سر آستین پیراهن و دو قطعه نیز زینت بخش سرپاچه های شلوار زنان بلوچ می باشند .

دربعضی از مناطق بلوچستان بدان كریك ( KRIK ) ، بدنك ( BADANOK ) ، جیك ( JIKE ) نیز گفته می شود .

فصل چهارم :

نقش ها و طرح ها :

هنرمند بلوچ می كوشد تا واقعیات زندگی ، محیط اطراف ، مردم منطقه و باورهای قومی خویش را درآثارش منعكس و بدین صورت جاودانه نماید .

هنرمندان از موجودات و حیواناتی كه هر روز با آنان سرو كار دارند و جزیی از زندگی آنان می باشند نقش می زنند . حیواناتی چون بز كه عمده ترین وسیله برای امرار معاش خانواده ی سوزن دوز است ، شتر حیوان نجیب و صبوری كه یار جدا ناشدنی مردم منطقه بوده و كاراترین وسیله ی نقل و انتقالات درمحیط منطقه می باشد ، نعمتی خدادادی كه درسفال كلپورگان ماندگار گردیده است . عقرب ، مار و … كه از نوقوش رایج دربلوچستان می باشند .

نقوش بلوچستان ، الهام گرفته ازحیوانات و گیاهانی بوده كه به مرور دست خوش تغییر و تحول گشته و به صورت اشكالی هندسی ماندگار گشته اند ، كه این خود ( هندسی بودن نقوش ) نیز از ویژگی های طرح ها و نقش های قدیمی ایران و بلوچستان است .

نقش و نگارهای سوزن دوزی ، نسل به نسل بوسیله ی مادران به دختران آموخته می شود و درلایه های زیرین ذهن زنان مأوا گزیده و همزاد زنان بلوچستان می گردد . هركدام از نقش و نگارها دارای نام و مشخصات جداگانه می باشد ، هر جزء نقش هرچند كوچك خود مستقل بوده و دارای رنگ ، شكل و نامی ویژه ی خود می باشد ، كه همگی درحافظه ی قوی زن بلوچ به یادگار سپرده شده است . باری نقش و نگارهای سوزن دوزی را می توان تجلی گاه آمال و آرزوهای زنان هنرمند بلوچ دانست .آمال و آرزوهایی كه تنها دردنیایی پررمز و راز سوزن دوزی تحقق می یابد و طبیعت را آنچنان كه می طلبد می آفریند .

در سوزن دوزی گلها به ابعاد و اشكال گوناگون می باشند و نقشها نیز اغلب هندسی است و هنرمند بلوچ بدون طرح و الگو و براساس ذهنیات خویش به سوزن دوزی می پردازد . قرینه سازی درطرح ها ی سوزن دوزی اساس زیبایی شناختی آنان است و اشكالی كه بیشتر هندسی می باشند .

عمده ترین رنگ های بكار رفته در سوزن دوزی بلوچستان نیز عبارتند از قرمز ( ۸۰% ) ، سبز ، بنفش ، نارنجی و عموما رنگ های تیره و تند كه تنها براساس سلیقه ی سوزن دوز دركنارهم چیده می شوند . ( درسال های اخیر با توجه به نظارت و حضور سازمان صنایع دستی تناسبات بین رنگ ها و طرح ها بیشتر گردیده است ) .

همان گونه كه پیشتر نیز اشاره رفت ، درتمامی خطه ی بلوچستان ، درتمام شهرها و روستاهای دورافتاده ی این خطه می توان زنان و دختران هنرمندی را دید، بدون آن كه برایشان طرحی را رسم كرده باشند ، با انتخاب نخ و پارچه ، طرح ها و نقش هایی جسورانه و بدیع می آفرینند . طرح هاو نقش هایی كه برآیند سنتی هزاران ساله می باشد و غریب آن كه درنقاط مختلف بلوچستان ، از دركنار هم چیدن این طرح ها ، آثاری متفاوت را پدیدمی اورند سوزن دوز بلوچ ، با استفاده از تركیب رنگ ها ، نقش گل ها و بوته هایی ، كه تنها دراندیشه و خیال هنرمند ، زاده می شود ، می پرورد و به تكامل می انجامد ، اثری زیبا می آفریند و آدمی متحیر ازآن است كه این همه دركجا ، چگونه و توسط كدامین ذهن پویایی پدید آمده ، شكل گرفته و زینت بخش محفل گرم سوزن و نخ پارچه گردیده است .

به عبارت صحیح تر این نقش و نگارها برگرفته از زندگی مردم و تجلی گاه آرزوهای زنان هنرمند است . خاستگاه این نقوش ذهن و تخیل هنرمند ، گل و گیاهان ، ابزاآلات و و سایل زندگی ، عناصر طبیعت ( همچون ماه ، خورشید ، كوه ) و حیوانات منطقه است .

كوچك ترین جزء هر طرح و نقش دارای شكل ، رنگ و نامی و ابعاد و اشكال گوناگون است . نقوش سوزن دوزی تماما هندسی و بیشتر اشكال مثلث ، لوزی ومستطیل بوده زاویه سازی و قرینه سازی درطرح های سوزندوزی اساس زیبایی آنان است .

انواع طرح های سوزن دوزی عبارتند از:

طرح های تاری :

شامل سه تاری ، چهار تاری ، … ده تاری .

طرح های گل :

گل پركار ، دانه دار ، گندمی ، پركاش ، گل تنك ، كویج ، كیسه دوز ، سراوانی ، …

طرح های حاشیه ای یا اطراف گل :

چپ و راست كش ، بن ، موسم ، سفید سر ، سرزی كش ، چشم سورمه .

علاوه براین طرح ها ، طرح های دیگری نیز وجود دارد كه یادآور شی و یا موضوعی خاص می باشد ، مانند طرح های چشم ماهی ، چشم گوساله ، گورچشم ، چشم سورمه و…

امین طلاقی

عبد الله احراری