امام حسین ع در اشعار ناصر خسرو مقاله ای از دکترمهدی محقق

مکتوب زیر مقاله است با عنوان امام حسین ع در اشعار ناصر خسرو به قلم دکترمهدی محقق در ادامه بیشتر بخوانید

وقتی از امام حسین(ع) به عنوان یک انسان کامل یاد می کنیم، باید توجه داشته باشیم که او در دامان سه انسان کامل دیگر یعنی محمد (ص) و علی (ع) و فاطمه (س) پرورش یافته است.

از درخت هدایتی چون رسول اکرم و بیخ و شاخی چون علی و فاطمه، میوه ای جز حسین انتظار نتوان داشت که رسول خدا خود فرمود: «انا شجره الهدی و علی اصل ها و فاطمه فرعها و الحسن و الحسین ثمرها و شیعتنا اوراقها»۱ و ناصر خسرو گوید:

شجر حکمت پیغمبر ما بود و بر او

هر یک از عترت او نیز درختی ببرند

پسران علی امروز مر او را بسزا

پسرانند چو مر دختر او را پسرند

پسران علی آن ها که امامان حق اند

به جلالت به جهان در، چو پدر مشتهرند۲

تأکید ناصرخسرو بر این که پسران علی یعنی امام حسن(ع) و امام حسین(ع) پسران پیغمبر(ص) هستند، در حقیقت رد و نقیضی است بر عقیده ای که در میان اعراب شهرت یافته بود که فرزندان دختر در حقیقت فرزند نیستند؛ زیرا آنان از صلب بیگانه اند و در تأیید این موضوع استشهاد به قول اکثم به صیفی می کردند که در نکوهش دختران گفته است: «آنان دشمنان را می زایند و به بیگانگان ارث می گذارند.»

و همچنین به قول آن شاعری که گفته است:

بنون بنو ابناء نا و بناتنا

بنوهن ابناء الرجال الا باعد۳

یعنی:«پسران پسران ما، پسران ما هستند و پسران دختران ما، پسران مردان بیگانه اند.»

ولی در آیه مباهله، آنجا که گفت: «قل تعالو اندع ابناءنا و ابناءکم»؛۴ با اطلاق ابناء بر حسنین و همچنین پیغمبر که فرمود: «هذان ابنای امامان قاما او قعدا»؛۵ یعنی حسن و حسین پسران من هر دو امام هستند، چه قیام کنند و چه قعود نمایند، قلم بطلان بر این اندیشه ضعیف کشید و بر همین اساس امامان شیعه از نسل و ذریه حسین(ع) هستند و در عین حال نسل و ذریه محمد(ص) هم محسوب می شوند؛ هرچند که از فرزند دختر با او می پیوندند.

به همین مناسبت بود که در جنگ صفین، حضرت علی(ع) فرمود: «مگذارید این دو جوان ـ یعنی حسن و حسین (ع) ـ با من وارد کارزار شوند؛ زیرا می ترسم که آن دو کشته شوند و نسل رسول خدا منقطع گردد. »۶

و نیز هنگامی که از محمد بن حنفیه سئوال شد که چرا پدرت چنان که تو را به جنگ برمی انگیزد، حسن و حسین را برنمی انگیزد؟ پاسخ داد: «حسن و حسین چشمان اویند و من دست راست او هستم، و او با دست خود از دو چشمش دفاع می کند. »۷

آری، علی از این دو چشم خود نگهداری کرد تا نسل رسول(ص) منقطع نگردد و یادگار او جاودان بماند و این یادگاری همان است که ناصر خسرو بدان اشارت کرده است:

گزین و بهین زنان جهان

کجا بود جز در کنار علی

حسین و حسن یادگار رسول

نبودند جز یادگار علی۸

پیامبر(ص) و علی(ع) که از دنیا رفتند، صفات نیک و برجسته خود را در این دو یادگار خود به جای گذاشتند تا همچنان که رسول خدا اسوه ای حسنه و علیّ مرتضی شهیدی نمونه بود و هر دو جامع علم و شجاعت وجود بودند، این صفات در فرزندان آنان زنده بماند و عالمیان را بهره مند سازد.

فاطمه(س)، دو فرزند خود حسن و حسین را نزد رسول خدا(ص) آورد، آن گاه که رسول خدا در بستر مرگ بود، و گفت: «ای رسول خدا! این دو پسران تواند. برای آنان چیزی به ارث بگذار.»

پیغمبر(ص) فرمود: «هیبت و سودت خود را برای حسن و جرأت و جود خود را برای حسین می گذارم.«»۹

همچنین روایت شده است که پس از رحلت حضرت علی(ع)، محمد بن حنفیه نزد حسن و حسین(ع) آمد و گفت: «میراث پدرم را به من بدهید.»

آنان گفتند: «تو خود دانی که پدرت زر و سیمی از خود به جای نگذاشته است.»

او گفت: «این را می دانم ولی من میراث مال را نمی جویم بلکه میراث علم او را از شما می خواهم.»۱۰

ناصر خسرو در موارد متعدد اشاره به این حقیقت که علی(ع) سیم و زری نداشت و آنچه که به ارث گذاشت علم و دین بود، کرده است؛ از جمله:

نبود اختیار علی سیم و زر

که دین بود و علم اختیار علی۱۱

**

میراث رسول است به فرزندش از او علم

زین قول که او گفت شما جمله کجائید۱۲

و صریحاً می گوید که برای به دست آوردن علم، تأکید ناصرخسرو بر این که پسران علی یعنی امام حسن(ع) و امام حسین(ع) پسران پیغمبر(ص) هستند، در حقیقت رد و نقیضی است بر عقیده ای که در میان اعراب شهرت یافته بود که فرزندان دختر در حقیقت فرزند نیستند، باید وارد مدینه علم و حصن آل مصطفی شد؛ یعنی چنگ به دامان امام علی(ع) و فرزندان او زد:

در مدینه علم ایزد جغدکان را جای نیست

جغدکان از شارسان ها قصد زی ویران کنند

مر تو را در حصن آل مصطفی باید شدن

تا ز علم جد خود بر سرت درّ افشان کنند۱۳

که مدینه علم همان است که پیغمبر (ص) فرمود: «انا مدینه العلم و علی بابها».۱۴ و حصن آل مصطفی همان است که امام رضا (ع) فرمود: «ولایه علی بن ابی طالب حصنی».۱۵ شرافت و بزرگی حسن و حسین چنان بود که حضرت علی (ع) به نام آنان مکنّی بود؛ یعنی در زمان رسول خدا، به وی ابوالحسنین می گفتند. به این بیت ابوالاسود دئلی که در مرثیه حضرت علی سروده، بنگرید:

اذا استقبلت وجه الی حسین

رأیت البدر فوق الناظرینا۱۶

و بر همین قیاس در خطبه ها و خطابه ها اطلاق ابوالحسنین بر آن حضرت شده است.۱۷ و نیز حسن و حسین به عنوان دو گل بوستان محمدی ممتاز گشته اند و کنیه «ابوالریحانتین» را پیغمبر اکرم (ص) برای حضرت علی (ع) به کار برده است که بنا بر روایتی رسول

خدا (ص) سه روز پیش از وفاتش خطاب به حضرت علی (ع) فرمود: «السلام علیک یا اباالریحانتین اوصیک بریحانتی من الدنیا: سلام بر تو ای پدر دو ریحانه من، من سفارش این دو ریحانه خود را در دنیا به تو می کنم».۱۸

این کلمه «ریحانه» همان است که ناصرخسرو از آن به گل و یاسمین تعبیر کرده است:

حسین و حسن را شناسم حقیقت

به دو جهان گل و یاسمین محمد

چنین یاسمین و گل اندر دو عالم

کجا رست جز در زمین محمد۱۹

ناصرخسرو در دیوان خود کلمه شبر و شبیر را نیز به جای امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به کار می برد، مانند:

بیاویزد آن کس به عذر خدای

که بگریزد از عهد روز غدیر

چه گویی به محشر اگر پرسدت

از آن عهد محکم شبر یا شبیر۲۰

از پیغمبر خدا روایت شده که فرمود:«هارون دو پسر خود را شبر و شبیر نام نهاد و من دو فرزندم حسن و حسین را بدانچه هارون دو فرزندش را نامید، می نامم.»۲۱

ناصرخسرو در جایی دیگر گوید:

جوانی ستوده است مدحت مر او را

بس است و جز این نیستش هیچ مفخر

که سادات جمع جوانان جنت

نبی گفت هستند شبّیر و شبّر۲۲

بیت دوم اشاره به حدیثی است که از پیغمبر روایت شده که آن دو یعنی حسن و حسین سید شباب اهل الجنه هستند۲۳ و این تعبیر پیغمبر چنان دلپذیر بود که حضرت علی نیز با همین تعبیر در نامه خود که به معاویه نوشت، از حسنین یاد کرد. ناصر خسرو در دیوان خود مکرر اندر مکرر اشاره به شهادت امام حسین(ع) و واقعه کربلا کرده و از قاتلان او به زشتی یاد می کند و آنان را به سگان مست گشته تشبیه می نماید؛ مانند این دو مورد:

هیچ شنودی که به آل رسول

رنج و بلا چند رسید از دهاش

دفتر پیش آر و بخوان حال آنک

شهره از او شد به جهان کربلاش

تشنه کشته شد و نگرفت دست

حرمت و فضل و شرف مصطفاش

وآن کس کو کشت مر آن شمع را

باز فرو خورد همین اژدهاش۲۴

**

بی عصا رفتن نباید چون همی بینی که سگ

مر غریبان را همی جامه بدرّد بی عصا

پاره کردستند جامه دین بر تو لاجرم

آن سگان مست گشته روز حرب کربلا۲۵

و نیز در موارد متعدد به مناسبتی اشاره به «خون حسین» می کند مانند دو مورد زیر:

من که ز خون حسین پر غم و دردم

شاد چگونه کنند خون رزانم

از تو بدین کارها بماندم شاید

گرچه نشاید همی که از تو بمانم۲۶

**

حاکم در خلوت خوبان به روز

نیم شبان محتسب اندر شراب

خون حسین آن بچشد در صبوح

وین بخورد ز اشتر صالح کباب۲۷

و در بیت زیر اظهار تأسف و اندوه بر شریعت اسلام می کند که بدانجا رسیده است که سر عزیزترین و گرامی ترین فرزند رسول (ص) را به طمع حطام دنیا از تن جدا می کنند:

شاید که بگریند بر آن دین که بدو در

فرزند نبی را بکشند از قبل زر

ور یار رسول است کشنده پسر او

پس هیچ مر او را نه عدو بود و نه کافر۲۸

و این تأسف ناصر خسرو بر دین اسلام برای بسیاری از شاعران پیدا شد؛ چنان که کمیت هم بر تعطیل احکام دین بدین گونه اظهار تأسف می کند:

و عطلت الاحکام حتی کأننا

علی مله غیر التی نتحل۲۹

و مسلماً ناصر خسرو آنجا که می گوید:

نشنودی آن مثل که زند عامه

مرده به از به کام عدو رسته۳۰

همان رجز معروف حسینی را به یاد داشته که از بس مردم آن را بر زیان راندند، حکم مثل سائر را یافته و ورد زبان عامه گشته است:

الموت اولی من رکوب العاری

والعار اولی من دخول الناری۳۱

عبارات ناصر خسرو در موارد متعدد اشاره به این حقیقت که امام علی(ع) سیم و زری نداشت و آنچه که به ارث گذاشت علم و دین بود، کرده است مانند: «المنیه و لا الدنیه»۳۲ و «موت فی قوه و عز اصلح من حیات فی ذل و عجز»۳۳ و اشعاری مانند:

نترسیدند از مردن گه جنگ

ز نام بد بترسیدند و از ننگ۳۴

تحت تأثیر همین سخن مردانه حسین (ع) به وجود آمده است که حتی در برخی از اشعار تصریح به نام او نیز شده است مانند:

والحسین الذی تخیران یق

ضی عزیزا و لایعیش دنیا۳۵

سخنی را که امام حسین(ع) در روز عاشورا گفت و با آن سخن، ذلت و حقارت را زیر پا گذارد، تا ابد بر صفحه های تاریخ می درخشد و تا قرن ها بعد هرگاه سخن از کسانی به میان می آید که تن به زیر بار خواری و ننگ ندادند و مرگ با عزت را بر زندگی توأم با ذلت اختیار کردند؛ نام حسین بن علی در رأس آنان قرار می گیرد. چنان که ابن ابی الحدید هنگامی که می خواهد از «اباه الضیم» یاد کند، عنوان «سید اهل الاباء» را برای آن حضرت به کار می برد.

از این جهت است که شهادت امام حسین(ع) و جانبازی او، نمونه و اسوه ای شد برای همه ی کسانی که در راه حق جهاد کردند و جان خود را بر سر عقیده و ایمن خود فدا کردند. تاریخ هرگاه که از این گونه اشخاص یاد می کند، در سرلوحه ی خود نام سیدالشهدا (ع) را که پیشتاز برای دفاع از حق بوده اول می آورد:

واذکرن مصرع الحسین و زید

و قتیلا بجانب المهراس

والقتیل الذی بحران امسی

ثاویاء بین غربه و تناس۳۶

و باز شهادت امام حسین(ع) بود که بوستان شریعت محمدی را آبیاری کرد و به مسلمانان آموخت که آنچه که باقی و جاوید است، روح است و تن که دستخوش نابودی و تباهی است، چندان اهمیت ندارد و باید آن را به موقع خود برای اعتلای کلمه حق و عدالت و نشر دین و تقوی فدا ساخت.

حال که سخن را با ناصر خسرو آغاز کردیم، بی مناسبت نیست که سخن را با جمله ای از سخنان «اخوان الصفا» و «خلان الوفا» به پایان رسانیم. آنان می گویند یکی از دلائلی که می توان بر بقای نفس پس از مفارقت از بدن اقامه کرد، این است که اهل بیت پیغمبر ما بدن های خود را در روز کربلا تسلیم به قتل کردند و راضی نشدند که به حکم یزید و زیاد تن در دهند. آنان بر تشنگی و طعن و ضرب صبر کردند تا آن که نفوس شان از بدن هایشان جدا شد و به ملکوت آسمان بر رفت.

آری، امام حسین(ع) بدن خود را به آسانی تسلیم مرگ کرد تا بدان وسیله روح خود را تا ابد حاکم بر دلهای مؤمنان گرداند و آنان در دفاع از حق و مبارزه علیه باطل، از او الهام گیرند. همان بدنی را که او به خاطر روح، خوار داشت، و آن را تسلیم ضرب و طعن و قتل کرد؛ چنان عزیز و گرامی باشد که همه مؤمنان آرزوی چشم سایی بر خاک او را داشته باشند و رفع اندوه و غم و فقر و بیماری را از آن تربت پاک بجویند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پی نوشت:

۱ــ بشاره المصطفی لشیعه المرتضی، طبری، ص ۴۰ (نجف ۱۳۸۳ ق)

۲ــ دیوان ناصرخسرو، ص ۹۶ (به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، ۱۳۵۲)

۳ــ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۱۱، ص ۲۸ (به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸ ق)

۴ــ سوره آل عمران، آیه ۶۱

۵ــ جامع الاسرار، آملی، ص ۲۵۱ (تهران، ۱۹۶۹ م)

۶ــ شرح نهج البلاغه، ج ۱، ص ۲۴۴

۷ــ همان

۸ــ دیوان ناصر خسرو، ص ۱۸۶

۹ــ شرح نهج البلاغه، ج ۱۶، ص ۱۰

۱۰ــ همان، ج ۷، ص ۱۴۹

۱۱ــ دیوان ناصر خسرو، ص ۱۸۶

۱۲ــ همان، ص ۴۴۷

۱۳ــ همان، ص ۱۵۱

۱۴ـ بحارالانوار، ج ۹، ص ۳۷۳ (چاپ سنگی، تهران)

۱۵ـ عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۱۳۶، (تهران، بدون تاریخ)

۱۶ـ تاریخ الحلفاء، سیوطی، ص ۱۸۷ (قاهره، ۱۳۷۱)

۱۷ــ صبح الاعشی، قلقشندی، ج ۱۲، ص ۲۵۹ (قاهره، وزاره الثقافه)

۱۸ــ نقل از کشف الغمه، اربلی، ج ۱۹۰ (تهران، ۱۳۸۱ ق)

۱۹ــ دیوان ناصر خسرو، ص ۱۲۹

۲۰ــ همان ص ۴۰۲

۲۱ــ مناقب ابن مغازلی، ص ۳۷۹ (تهران، ۱۴۰۳ ق)

۲۲ــ دیوان ناصر خسرو، ص ۱۵۰ (چاپ سید نصرالله تقوی، تهران، ۱۳۰۸ ق)

۲۳ـ المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی،

ج ۳ ، ص ۱۸

۲۴ــ شرح نهج البلاغه، ج ۱۵، ص ۱۸۲ (اسدالاحلاف ـ عتبه بن ابی ربیعه صبیه النار ـ عقبه بن ابی معیط)

۲۵ــ دیوان ناصر خسرو، ص ۴۲۳

۲۶ــ همان، ص ۴۹۷

۲۷ــ همان، ص ۱۴۱

۲۸ــ همان، ص ۱۳۲

۲۹ــ هاشمیات، ص ۱۱۱

۳۰ــ دیوان ناصر خسرو، ص ۳۴۹

۳۱ــ کشف الغمه، ج ۲، ص ۲۰۸

۳۲ــ مجمع الامثال، میدانی، ص ۶۴۸ (تهران، ۱۹۰ ق)

۳۳ــ همان، ص ۶۴۹

۳۴ــ بیت از فخرالدین اسعد گرگانی است در منظومه ویس و رامین

۳۵ــ شرح نهج البلاغه، ج ۴، ص ۱۱۲

۳۶ــ همان، ج ۷، ص ۱۲۶