قلعه دزک، در روستایی به همین نام واقع است. دزک از روستاهای شهرستان کیار و از زمره محال چهارگانه (لار، کیار، میزدج و گندمان) است که با ۶۰۰۰ نفر جمعیت در فاصله ۳۵ کیلومتری جنوب شرق شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد. گویش مردم آن فارسی روستایی و مذهب آنان شیعه دوازده امامی است. از اواسط دوره قاجاریه به این سو، روستای دزک جزو نواحی حاکم نشین این منطقه بوده و همپای دیگر نقاط همجوارش یعنی سورک و موسی آباد به عنوان یک منطقه با اهمیت فرهنگی، نظامی و اقتصادی به شمار آمده است.

همجواری با روستای دستگرد امامزاده و نیز آثار و شواهد تاریخی، مانند تپه های مربوط به ادوار مختلف استقرار بشر و گورستان های قدیمی با شیرهای سنگی متعلق به عصر صفویه، نشانه هایی از اهمیت روستای دزک در روزگاران پیشین است.

درباره وجه تسمیه این روستا باید گفت: دزک از نظر ظاهری از ترکیب «دز(دژ)» و «ک» حرف تصغیر تشکیل شده است و در کل به معنای بنای تدافعی نظامی کوچک است. همچنین کلمات «دزیان»، «دزیزان» و «دزدک» از همان کلمه دز ریشه گرفته و نشانگر سیر تطور آن در دوره های مختلف است. براساس روایت های محلی در زمان های دور در ارتفاعات سر به فلک کشیده مجاور روستا، دژی وجود داشته که اطراف آن خندق عمیقی بوده است و همین امر سبب شده تا بعدها پس از ساخت دهکده فعلی کم کم نام «دزک» به این روستا که بنای کلی و نیز کاخ حکومتی اش از آن الهام گرفته شده، اطلاق شود. این بنا توسط لطفعلی خان امیرمفخم بختیاری از خوانین معروف هفت لنگ بختیاری ساخته شده است و ترمیم و بازساخت و تزیین دایمی آن از سوی دیگر ساکنینش در واقع بیانگر روزگار قدرت نمایی این گروه از اواسط سلسله قاجاریه به این سو، در صحنه سیاسی منطقه است.

● مجموعه نظامی ـ مسکونی

بنای فعلی در حقیقت بخش محوری و اصلی مجموعه ای نظامی ـ مسکونی است که توسط خوانین به نام بختیاری در این روستا ساخته شده و متأسفانه گذشت زمان و عوامل تخریبی مختلف سبب شده تا دیگر بخش های این مجموعه بزرگ از بین برود. این بنا در طول حیات خود حوادث فراوانی را شاهد بوده که مهمترین آنها ایفای نقش در جریان اعاده مشروطیت است. در آن هنگام این بنا به صورت مرکزی برای ایجاد هماهنگی و تشکل بین قیام گران بختیاری و اتحاد آنها با انقلابیون عمل کرده است. همچنین علامه فقید علی اکبر دهخدا در دوران مهاجرت خود در جریان جنگ جهانی اول به اتفاق جمعی از انقلابیون ضد انگلیسی، مدتی را در این قلعه به سر برده و با بهره گیری از منابع ارزشمند موجود در کتابخانه آن که نشانگر توجه و علاقه مندی ساکنانش به علم و ادب بوده، پایه های اصلی انشتار «لغت نامه» مشهور خود را بنا نهاده است. از جمله دیگر رجال علمی و سیاسی که مدتی را در این کاخ قلعه اقامت داشته اند، می توان به دکتر محمد مصدق، ملک الشعرای بهار، فرخی یزدی و وحید دستگردی اشاره کرد.

● ویژگی های معماری

کاخ قلعه مشروطیت از نظر ویژگی های معماری، الهام گرفته از قصرهای اروپایی قرون گذشته با آرایش ایرانی است که با تزیینات الحاقی دیگر آن، نشانگر نفوذ فرهنگی و توجه به غرب در آن عصر بوده است. این بنا با توجه به آب و هوای منطقه در دو طبقه با ایوان های شمالی و جنوبی مشرف به بیشه های منتهی به کوهستان و رو به قبله ساخته شده است تا اتاق های همکف بیشترین بهره گیری از نور و گرما در زمستان و اتاق های طبقه اول بیشترین بهره مندی از خنکای هوا را در تابستان داشته باشند. پی ها و دیوارهای اصلی بنا برای به حداقل رساندن تبادل حرارتی به شکل قابل توجهی قطور ساخته شده و با پوششی از آجر در نمای بیرونی و اندود کاهگل در نمای خارجی، با لایه ای از گچ، سفیدکاری و محافظت شده است. این بنا دارای چهار برج مخروطی شکل بدون کاربری نظامی است که دو برج قسمت جنوبی سالم و دو برج قسمت شمالی نیمه مخروبه اند و بیشتر برای القا شکوه و ابهت ساخته شده اند و به عنوان انبار و زندان استفاده می شده اند.

طبقه همکف و اول بنا، دو ایوان در قسمت شمالی و جنوبی دارد که نور لازم را برای اتاق های مجاور، زیر برجی و سفره خانه، آیینه خانه و اتاق های جنبی دیگر فراهم می کند. همچنین قرینه بنای فعلی در جنوب حیاط داخلی قسمت شاه نشین و نیز در جنب آن ابنیه های الحاقی دیگری وجود داشته که متأسفانه بواسطه عوامل تخریبی مختلف به جز صفه و بخاری های تزئینی آنها، اثر دیگری برجا نمانده است.

● تزئینات

این بنا از هنرهای تزیینی معماری قابل توجهی برخوردار است که عموماً در طبقه اول بنا به چشم می خورد. در پوشش آجر خارجی سعی شده تا از هنر «آجر چینی» و تلفیق آن با کاشیکارهای لعابی هندسی نقش های زیبای بیشتری حاصل آید. جالبترین و زیباترین قسمت ها در این بنا، تالار سفره خانه و اتاق آیینه هستند. تالار سفره خانه در گذشته به وسیله فرشی ۵۰ متر مربعی مفروش می شده که متأسفانه در دهه های اخیر ناپدید شده است. حاشیه بالایی دیوارهای این تالار و اطراف درهای اصلی و وردی با گچ بری های قالبی با نقش هایی اسطوره ای از فرشته، شیر و شکار و فرهاد کوه کن با الهام از داستان های هفت پیکر نظامی گنجوی آراسته شده است.

همچنین تصاویری از خوانین و بزرگان بختیاری در اندازه های مختلف برای تکمیل تزیینات این قسمت به کار رفته است. در ایوان های ورودی و شمالی طبقه اول ستون های گچبری شده ای دیده می شود که با نقوش حصیری شکل بر روی تیرهای چوبی ایجاد شده اند. اتاق آیینه که در حقیقت یکی از هشت اتاق بازمانده اصیل از این نوع در منطقه به شمار می آید، در خور توجه است. این اتاق که دیوارها و سقف آن با آیینه تزیین شده با تکنیک نقاشی پشت شیشه شکوه بیشتری یافته است. نقاشی ها عموماً تصاویری از سوارکاری، قصرها و ابنیه سلطنتی با طرح های اروپایی، گل و مرغ و نمای خارجی خود بنا هستند. در دیوارهای شرق و غرب آن چهار قاب آیینه طراحی شده که مربوط به الحاقات در دهه های ۱۳۳۰ هجری شمسی به بعد است و به وسیله روشنایی برق در پشت آن به عنوان شب چراغ مورد بهره برداری قرار می گرفته است. از دیگر تزیینات به کار رفته در این بنا درهای چوبی آن است که به انواع ساده در طبقه همکف و معرق با مفتول نشانده به صورت قاب و تنگه با ابزارزنی پیرامون قاب ها در طبقه اول تقسیم می شود.

از نظر کار هنری بر روی سنگ، این بنا برخلاف بسیاری قلاع خان نشین منطقه دارای تنوع نبوده و فقط به نصب ساده ستون های سنگی با کار مختصر بر روی آنها و در نشیمن گاه ها و ورودی و ازاره های طبقه همکف بخش جنوبی و نیز قسمت صفه شمالی، به نقش های هندسی یا گل های ساده چند پر اکتفا شده است. در میانه حیاط پر درخت شمالی، حوض سنگی بزرگی، با طرح ایرانی چند ضلعی قرار دارد که آب آن قبلاً از چشمه های موجود در ارتفاعات جنوبی مشرف به روستا بوسیله تنبوشه به حوض نسبتاً کوچک در جلو حیاط شمالی آورده شده و سپس براساس اختلاف سطح و نیروی ثقلی به تدریج به آبنمای حوض اصلی در داخل حیاط که در چهار سوی خود صورتک های انسانی را دارد و از دهانشان آب با فشار به بیرون ریخته می شود؛ منتقل می شده است. در میانه دیوار شمالی حیاط مشرف به حوض بزرگ، کاشی های کوچک رنگی برای ایجاد تنوع به چشم می خورد که در کنار هم نقوش هندسی لوزی، مربع و بیضی را به وجود آورده اند و در این میان کاشی آبی رنگی قرار داده شده که بر روی آن نوشته شده (سنه ۱۳۲۵ هجری قمری مبارک باد) که گویا مربوط به اتمام طرح های تزییناتی داخلی بنا بوده و با وقایع سیاسی ـ اجتماعی از جمله مسأله اعاده مشروطیت بی ارتباط نیست.

این کاخ قلعه بالغ بر ۲۰ هزار مترمربع وسعت داد و با توجه به اهمیت لزوم حفظ هویت فرهنگی آن، در سال ۱۳۶۸ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.