جزیره کیش از جمله مناطقی است که بخش مهمی از تاریخ خلیج فارس را در دل خود پنهان داشته است. باستان شناسان ایرانی از دو دهه پیش تاکنون می کوشند تا با کاوش در شهر حریره واقع در شمال جزیره کیش تاریخ درخشان این جزیره در ازمنه پیشین را روشن سازند. کیش از دوران باستان جای آباد و شناخته ای بوده است. یونانیان آن را به «ونوس» الهه رویش، عشق، زیبایی، شادی و اصالت؛ و «مرکور» خدای فصاحت و تجارت و فلاحت نسبت می دادند و بدیهی است که این نامگذاری بی ربط با حال و هوای جزیره در آن روزگار نبوده است.

● شکوفایی کیش در دوران اسلامی

کیش از چهارمین سده پس از اسلام به اوج شکوفایی رسید. درباره علل شکوفایی اش چنین گفته اند که از روزگار باستان، بندر سیراف مرکز تجارت دریایی در خلیج فارس بود، اما چون در سال ۳۶۵ هجری دچار

زمین لرزه ای شدید شد و به زوال گرایید، جای خود را به کیش داد. در این زمان، خاندان

«بنی قیصر» حکومت کیش را در دست داشتند و خراجگزار ایالت فارس به شمار می رفتند. معمولاً هدایایی را برای حاکمان فارس می فرستادند و بقای حکومت خود را تضمین می کردند. اما در آغاز سده هفتم هجری، زیادی و نفاست این هدایا نتیجه عکس بخشید و اتابکان فارس را به این فکر انداخت که کیش را مستقیماً زیر نظر خود اداره کنند و بنی قیصر را براندازند.

تختگاه این اتابکان که چندی بعد خراجگزار مغولان شدند، شهر شیراز بود و یکی شان که «مظفرالدین ابی بکر بن سعد بن زنگی» نام داشت، کیش را ضمیمه قلمرو خود ساخت. این مظفرالدین ابی بکر، پدر «سعد بن ابی بکر زنگی» است که سعدی او را «سلطان البر و البحر» لقب داده و کتاب گلستان را به نامش کرده است. وقتی سعدی در سده هفتم هجری به کیش رفت، این جزیره بزرگ ترین مرکز تجارت در خلیج فارس و دریای عمان بود و با عربستان، هند، چین، سواحل دریای سرخ و آفریقای شمالی داد و ستد داشت. مروارید و اسب و ابریشم و پنبه و کتان و انواع و اقسام پارچه را به آن نواحی صادر می کرد و عاج فیل و جواهرات و ادویه را وارد می ساخت.

گویا یک ناوگان دریایی بزرگ هم داشت که از پس گوشمالی دزدان دریایی خوب برمی آمد و از این رهگذر هیمنه ملوک کیش را دو چندان می کرد؛ پس شگفت نیست که در تواریخ نوشته باشند در برخی شهرهای هند از جمله سومنات و گجرات، نام ملک کیش را در خطبه می خواندند.

● حضور پرتغالی ها و افول کیش

اما کیش چرا و چگونه رو به افول نهاد؟ افولش تدریجی بود و چند سده به طول انجامید. علت هم کشف دماغه امید نیک توسط «بارتلمی دیاز» پرتغالی در سال ۱۴۶۸ میلادی (۸۹۱ ه.ق) بود. با این رخداد، اروپائیان گامی بزرگ به سوی شرق برداشتند و با دورزدن آفریقا پای به هندوستان نهادند. بدین ترتیب ابتکار عمل تجاری، رفته رفته از دستان حکومت های محلی بیرون رفت و سمت و سویی دیگر یافت. در این میان نه فقط کیش که تمام جزایر و بنادر

خلیج فارس جایگاه تجاری خود را از دست دادند و آرام آرام به انزوا رفتند.

از درخشش آن روزگار اما، چیزی نمانده مگر تلی از خاک در بخش شمالی جزیره معروف به «شهر حریره». برخی گفته اند این نام، همان صورت بی نقطه جزیره است؛ برخی دیگر چنین پنداشته اند که باید با حریر و ابریشم یا حرارت و گرما نسبتی داشته باشد و گروه سومی آن را برگرفته از «هار» دانسته اند که در زبان سانسکریت مروارید و گردنبند معنی می دهد.

● یافته های باستان شناسان چه می گوید؟

محمود موسوی باستان شناسی است که پس از انقلاب کاوش های گسترده ای را در حریره کیش صورت داد و موفق شد بخشی از رازهای سربه مهر این جزیره را بگشاید. او می گوید آثاری که طی حفاری در شمال جزیره کیش به دست آمده، مربوط به فاصله سده پنجم تا نهم هجری است. به گفته موسوی شهر حریره در سده پنجم هجری پاگرفته و در سده هفتم به اوج شکوفایی خود رسیده است به گونه ای که طبق شواهد به دست آمده گمان می رود عرصه آن به ۱۲۰ هکتار می رسیده است. این باستان شناس تأکید دارد که شهر حریره در سده نهم از رونق افتاده اما شواهدی که نشان دهد این بی رونقی ناشی از عوامل طبیعی مانند زمین لرزه بوده، به دست نیامده است. بنابراین می توان افول حریره را به ورود ناوگان دریایی پرتغالی ها و هلندی ها به خلیج فارس و رونق گرفتن جزیره هرمز نسبت داد.

کاوش های موسوی منجر به کشف بقایای اسکله و بندرگاهی در ساحل شمالی جزیره کیش شد که بخش زیادی از بناهای آن به سبب برخورد امواج با صخره های مرجانی از میان رفته است. به گفته محمود موسوی در این بخش بازمانده تأسیسات صنعتی همچون کارگاه پرورش کرم ابریشم، کارگاه احتصال شیره خرما و کارگاه سفال سازی نیز کشف شده است.

مهم ترین بنای کشف شده در حریره، عمارت دو طبقه موسوم به عمارت اعیانی است. به باور موسوی دروازه شکوهمند، دیوارهای بلند و گچبری های فاخر این بنا نشان از تعلق آن به فردی ثروتمند و صاحب مکنت دارد. بعد از عمارت اعیانی، مسجدی نیز در حریره کشف شد که از نوع مساجد شبستان دار با پلان سبک عربی است. موسوی می گوید این نوع مساجد در سده های نخستین اسلامی از مسجد النبی در مدینه اقتباس شدند و بنابراین مسجد حریره را نیز باید به سده های نخستین اسلامی نسبت داد.

موسوی می گوید مصالح به کار رفته در تمام بناهای شهر حریره بوم آورد است. این مصالح عبارت اند از تیرهای چوبی که از درختان موجود در جزیره به دست آمده اند، سنگ های مرجانی و ملات آهکی که از دریا به دست آورده اند و این خود یکی از ارزش های معماری شهر حریره است.

با وجودی که آثار به دست آمده از حریره می تواند بستر لازم برای بنیاد یک موزه باستان شناسی در جزیره کیش را فراهم آورد و به رغم این که در سال های گذشته موافقتنامه ای بین سازمان منطقه آزاد کیش و سازمان میراث فرهنگی برای تأسیس چنین موزه ای به امضا رسیده اما این مهم تاکنون تحقق نیافته است. ساخت موزه کیش بویژه می تواند سند انکارناپذیری از سیادت ایرانیان در خلیج فارس و حضور تاریخی آنان در این آبراه بین المللی باشد.