در گذشته، خانه ها فاقد حمام خصوصی بود و از این رو همه مردم به حمام های عمومی می رفتند. برای مثال از ۶۰۰ خانه تاریخی موجود در شهر کاشان فقط یک خانه یعنی خانه بسیار اشرافی عامری ها دارای حمام خصوصی است. در عوض، کاشان در گذشته دارای حمام های عمومی زیادی بوده است که بسیاری از سیاحان اروپایی وصفشان را در سفرنامه های خود آورده اند و از شکوه و زیبایی شان سخن گفته اند. شهرهای تاریخی دیگر نیز به همین ترتیب دارای حمام های زیادی بوده اند که بخش عمده ای از آنها از میان رفته اند و مابقی که مانده اند، عموماً به حال خود رها شده اند. برخی نیز که معروفیت بیشتری داشته اند مانند حمام گنجعلیخان کرمان، حمام وکیل شیراز و حمام میراحمد کاشان به صورت موزه ای نگهداری می شوند.

● حمام علیقلی آقا و افسانه هایش

از جمله حمام های جالب ایران که کمتر نیز شناخته شده، حمام علیقلی آقا در شهر اصفهان و در محله ای به همین نام است. علی قلی آقا از درباریان دوره شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی (و بنا به گفته ای از خواجگان حرم) بود. او در محله ای که به نام خودش خوانده می شود، مسجد، حمام و بازارچه ای را بنا نهاد و برای استفاده مردم وقف کرد.

در این باره یک روایت عامیانه بین اصفهانیان وجود دارد که می گوید: در زمان علیقلی آقا، پیرمرد فقیر و نابینایی در این محله بود که روی سکوی بقعه شیخ ابومسعود رازی از عرفای سده نهم هجری می نشست و روزها را به سرمی آورد. مردم محل توجهی به این پیرمرد نداشتند و او را به چیزی نمی گرفتند. تا این که علیقلی آقا به سفر حج رفت و در آن جا پیرمرد را در حال طواف به دور کعبه دید. وقتی به اصفهان بازگشت، پیرمرد را به حضور طلبیده و از او پرسید که چگونه با فقری که دارد به سفر حج رفته است. اما پیرمرد پاسخ گفت که هیچ گاه به زیارت کعبه نرفته و در زمان سفر علیقلی آقا در اصفهان بوده. تحقیق از اهل محل نیز نشان داد که پیرمرد راست می گوید و هرگز پایش را از اصفهان بیرون نگذاشته.

علیقلی آقا متوجه شد که پیرمرد دارای احوالات روحانی است و به همین سبب ضمن تکریم او خواست که اگر حاجتی دارد، برآورده سازد. پیرمرد گفت که برای خود هیچ نمی خواهد اما بهتر است که علیقلی آقا به محله او توجه بیشتری نشان دهد و اسباب رفاه مردم را فراهم سازد. این بود که علیقلی آقا دستور ساخت مسجد، حمام و بازارچه ای را در آن حدود داد.

این روایت صحت داشته باشد یا نه، حمامی که علیقلی آقا ساخت از سال ۱۱۲۵ هجری قمری تا سال ۱۳۷۲ خورشیدی (۱۴۱۳ ه.ق)، یعنی نزدیک به ۳۰۰ سال دایر بود. سپس مدتی تعطیل و پس از مرمت بوسیله شهرداری اصفهان، بدل به موزه

مردم شناسی شد. خسرو آقا برادر علیقلی آقا نیز همپای برادرش حمام کوچک تر و فاخرتری را در اصفهان بنا نهاد. اما شهرداری اصفهان در سال ۱۳۷۳ حمام او را که در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود، شبانه خراب کرد و به جایش خیابان کشید.

● معماری پیچیده و پیشرفته

معماری حمام علیقلی آقا شبیه معماری دیگر حمام های تاریخی و اصیل ایرانی است. وقتی کسی وارد حمام می شود، از دالانی نسبتاً دراز و پیچ در پیچ گذر می کند تا به بینه برسد. بینه، در گذشته جای لختی نشستن بود تا واردین کم کم به هوای گرم و مرطوب عادت کنند و به قول قدما نچایند! آرام که می گرفتند، لباس ها را درمی آوردند و راهی گرمخانه می شدند.

میان بینه و گرمخانه، فضای دیگری بود به نام «میان در». در آن جا، یکی دو سکو برای انداختن لنگ قرار داشت و راهروی بلندی هم از آن منشعب و به آبریزگاه (دستشویی) ختم می شد. فضای بعدی، گرمخانه بود؛ جای سر و تن شستن. خزانه یا خزینه که به عبارتی آب انبار حمام بود، درگرمخانه قرار داشت. حمام ها دو خزانه آب گرم و آب سرد داشتند و در حمام های بزرگ تر، یک خزانه آب ولرم هم به این دو افزوده می شد. گاه نیز حمام دارای چال حوض (استخر) بود تا وسیله شنا و آب تنی مردم برقرار باشد.استخر حمام علیقلی آقا بویژه از نظر عمق وسعت و فواره های زیبایی که در میان ستون های محاط برآن تعبیه کرده اند و شاه نشین های دو سوی استخر زیبا و جالب توجه است. حالا باید دید آب و هوای حمام چگونه گرم می شد؟ به کانون آتش حمام «تون» می گفتند. در این جا آب را در دیگ بزرگی به نام دیگ هفت جوش که ترکیبی از روی و مس و قلع و سرب و چند چیز دیگر بود، می ریختند و زیرش آتش می افروختند. این دیگ در برابر حرارت زیاد، مقاوم بود. همچنین گرما را در خود نگاه می داشت و دیر به سردی می گرایید.

آتش زیر سنگ هفت جوش، دود و دم زیادی را به وجود می آورد که از آن برای گرم کردن هوای حمام بهره می بردند. دود و آتش را به تونل هایی که زیر کف حمام ساخته بودند و «گربه رو» می خواندند، هدایت می کردند و بدین وسیله سنگ کف حمام و در نتیجه هوای حمام گرم می شد. در ساختمان های امروزی، این کار را شوفاژ انجام می دهد. وقتی آب بر کف گرم شده حمام می ریخت، بخار زیادی بلند می شد و فضای سوناگونه ای بوجود می آمد.

نور حمام نیز در روز از سقف و در شب با پیه سوز تأمین می شد. در طاق های گنبدی حمام، شیشه هایی به نام «جامخانه» قرار می دادند که محدب بود. بدین ترتیب، نور از آنها به درون می تابید، اما کسی نمی توانست از پشتشان درون حمام را ببیند.

در برخی شهرها و محله های بزرگ تر، حمام ها، دو بخش جداگانه مردانه و زنانه داشتند. در غیر این صورت، حمام در برخی روزهای هفته مردانه بود و در روزهای دیگر زنانه. گاه نیز از ابتدای شب تا صبحگاه مردانه بود و در طول روز زنانه تا غسل واجب مؤمنان زایل نشود. اما حمام علیقلی آقا دارای بخش مستقل زنانه است که در آن از کوچه ای دیگر باز می شود. تمام بخش های این حمام دارای کاشیکاری، گچبری و نقاشی های دیواری چشم نواز است.