اهل گردش های فرهنگی اگر باشید و همچنان که به پدربزرگ ها و مادربزرگ هایتان احترام می گذارید، به نیاکان دور خویش هم اگر بیاندیشید، حتماً تا کنون از موزه های زیادی دیدن کرده و مبهوت اشیائی شده اید که ویترین این موزه ها را پر کرده اند. کوزه هایی که هزاران سال پیش به دست توانگر هنرمندی چرخ شده اند. یراق و ابزاری که با ظرافتی ستودنی از برنز و مفرغ شکل گرفته اند. سنگ های تراش خورده، توتم ها و مجسمه ها و… همچنین اگر زحمت آفتاب و غبار و بیابان را متحمل شده باشید، حتماً به محوطه هایی تاریخی متعددی در سراسر ایران برخورد کرده اید که از دل خاک و فراموشی بیرون کشیده شده اند. اگر چنین باشد، آنگاه که از گردش در میان دیواره های قدیمی و ماحصل کاوش های تاریخی لذتی از غرور و هویت به شما دست می دهد، بی تردید از علم باستان شناسی و باستان شناسان هم یاد کرده اید. اما به راستی آیا فراتر از تصورات کلی و وهم آلود، باستان شناسی در پی کشف کدام حقیقت است و این کار را چگونه انجام می دهد؟

در یک تعریف کلی باید گفت باستان شناسی علمی است که با به کارگیری روش های مختلف و دانش های دیگر، در مورد گذشته انسان ها و انسان های گذشته مطالعه و تحقیق می کند. این علوم عمدتاً شامل انواع گسترده ای از علوم تجربی، زبان شناسی، تاریخ و … می شود. اما شاید مردم شناسی را بتوان مهمترین مرجع علوم باستان شناسی محسوب کرد. با این تفاوت که محدوده فعالیت دانشمندان مردم شناسی فقط در زمان حاضر است و باستان شناسان بررسی های خود را معطوف جوامعی می کنند که امروزه از روی زمین محو شده اند و جز آثاری از آنها باقی نمانده است. همین آثار اصلی ترین مدارک مطالعات یک باستان شناس را تشکیل می دهند. این بقایا ممکن است اموال غیرمنقول مثل شواهد و آثار معماری و یا اموال منقولی باشد که به دست انسان های گذشته آفریده شده اند. مثل انواع ظروف، لوازم شکار و… حتی بقایای غیرمصنوع نیز می توانند اطلاعات ارزشمندی در اختیار باستان شناسان قرار دهند. مثلاً ممکن است کشف استخوان های یک حیوان اهلی در یک بنای مذهبی کهن پرده از اعتقادات و رسوم یک قوم و آئین های قربانی بردارد و یا وجود حبوبات و غلات نوع خوراک و معیشت اقوام مورد مطالعه را آشکار کند.

از جهتی دیگر باستان شناسی علم مطالعه محوطه هایی است که شواهدی از فعالیت های زیستی اقوام مختلف گذشته در آن متمرکز شده باشد. محوطه هایی که ممکن است از اجزای گوناگونی ساخته شده باشد. همانطور که در زمان های واحد تمدن های مختلفی در جاهای متعدد تشکیل می شود، ممکن است در یک مکان نیز تمدن های متمایزی در زمان های منفصل به وجود آمده باشند. در این صورت با از بین رفتن یک تمدن و از بین رفتن آثار آنها، اقوام دیگر تمدن خود را بر خرابه های تمدن پپشین بنا می کنند. با زبانی دیگر گاهی یک مکان از طرف چند قوم غیرهم زمان مورد استفاده و اشغال قرار می گیرد. به این ترتیب در طول سده ها و هزاره ها تپه های تاریخی شکل می گیرند. هر کدام از این محوطه ها و یا تپه های تاریخی از لایه های مجزایی تشکیل شده اند که نمایندة یک دوره زمانی خاص و تمدنی منحصر می باشند. معمولاً باستان شناسان برای شناسایی و تعیین حدود این تپه های تاریخی بخصوص در دامنه های آن اقدام به حفر چاهک هایی می کنند که اصطلاحاً “ گمانه” خوانده می شود. دیواره های این گمانه ها ـ در صورت وجود ـ لایه های مختلف محوطه را نمایش می دهند. حفر هر گمانه تا رسیدن به خاک بکر و یا آثار ارزشمند غیرقابل عبور ادامه پیدا می کند. تعداد این نوع تپه ها در سرزمین پهناور ایران را با توجه به عکس های هوایی تهیه شده بالغ بر چهارصد هزار مورد برآورد کرده اند که تا کنون حدود هشت هزار مورد از آنها مورد بررسی علمی قرار گرفته است. تپة تاریخی سیلک کاشان، تپه هگمتانه و محوطه تاریخی شهر شوش از مشهورترین محوطه های تاریخی کاوش شده ایران شمرده می شوند.

کاوش های باستان شناسی معمولاً با مطالعات سطحی و تجسس های میدانی و مشاهده و یادداشت برداری های اولیه آغاز می شود. در موارد متعددی نیز مراحل شناسایی یک محوطه تاریخی از اتفاقاتی مثل برخورد ابزارهای کشاورزی مزرعه داران و یا ماشین آلات راهسازی با آثاری از قبیل استخوان مردگان، خمره های سفالی، طاق ها و دیوارها و… شروع می شود.

بعد از تأمین اعتبارات مالی، کار طاقت فرسای حفاری و کاوش اگر در نزدیکی مناطق مسکونی نباشد، مستلزم تجهیز کارگاه برای اسکان کارشناسان و کارگران می باشد. این کار باید با دقت و متناسب با شرایط کارگاه، شرایط اقلیمی و طول فصول عملیات انجام گیرد. همچنین گاهی لازم است امکاناتی همچون آزمایشگاه ها، انبارهای ایمن، موزه های موقت و… در جوار کارگاه راه اندازی شود.

تحقیقات باستان شناسی با تهیه نقشه های دقیق از موقیت اولیه محوطه و تعیین و علامت گذاری یک نقطه مبداء که برای ثبت وضعیت نقاط دیگر محوطه به کار می آید، پی گرفته می شود. برای ایجاد نظم در عملیات کاوش تمامی سطح محوطه با شبکه هایی از مربع ـ مستطیل ها با اضلاعی در حدود ده متر و به صورت شطرنجی با توجه به نقطه مبداء تقسیم بندی می شود. باستان شناسان به این شبکه ها “ترانشه” می گویند. هر ترانشه در دو ردیف عمودی و افقی با دو کد مجزا یعنی یک شماره و یک حرف الفبا شناخته و نامگذاری می شود.

معمولاً اگر اطلاع دقیقی از آثار پوشیده شده محوطه در دست نباشد، ترانشه ها در جهت شمالی ـ جنوبی طراحی شده و پس از دست رسی به خطوط اصلی محوطه ـ مثل خطوط معماری و دیواره های بناها ـ همسوی این جهات اصلاح می شوند. این اصلاح از این جهت صورت می گیرد که معنای یافته های باستان شناسی در این شرایط ملموس تر از زمانی است که مکان آنها نسبت به خطوط فرضی سنجیده شوند. به طور مثال تعیین محل یک گودال آتش نسبت به دیوارهای یک اتاق معنای قابل فهم تری ارائه می دهد. البته در بیشتر موارد باستان شناسان می توانند با توجه به نوع پوشش های گیاهی، عکس های هوائی، نوع پستی و بلندی های حاصل از نشست کف بناها نسبت به دیوارها و آوارها و… از خطوط مورد نظر آگاهی پیدا کنند. این عمل امروزه با روش های غیر تخریبی پیشرفته ای که بر اساس تحلیل انعکاس امواج عمل می کنند، با دقت بالا انجام می شود.

ترانشه ها با صرف وقت و حوصله کافی و به ترتیب از پیش تدوین شده، خاکبرداری می شوند. این خاکبرداری تا رسیدن به خاک بکر و یا آثار ارزشمند غیرمنقول ادامه پیدا می کند. کلیه یافته ها به دقت مستندسازی می شوند. مستندسازی شامل تهیه نقشه های دقیق از اشیاء و بقایای معماری، تعیین موقعیت دقیق مکانی و محل کشف با استفاده از شبکه ترانشه ها، عکسبرداری و… می گردد. به این مدارک گزارشات مفصل کیفی و نتایج آزمایشگاهی نیز اضافه می شود. آزمایش ها ممکن است اعم از شناسائی ترکیبات شیمیائی، آزمایشات مکانیک، سال یابی و تخمین قدمت و… باشد. ممکن است پیدا شدن یک سکه تاریخ دار در لایه زیرین و یک کتیبه تاریخ دار در لایة بالایی، باستان شناسان را برای تخمین لایة میانی که بی تردید در حد فاصل دو دوره تاریخی شکل گرفته است، کمک کنند. همچنین داده های آزمایشگاهی در کنار تحلیل های کارشناسی و با یاری از دانشمندان علوم مختلف می توانند نقاط کور بسیاری را روشن کنند.

این آغاز راه دشوار اما لذت بخشی است که به کشف حقایق تازه از چگونگی زندگی و نوع اعتقادات و آداب و سنن اقوام گذشته می انجامد.آخرین مرحله این پروسه پیچیده، انتشار کامل گزارشات حفاری و اتخاذ تمهیداتی است که برای حفظ هرچه بهتر آثار به دست آمده لازم است. در این راستا انتقال اشیاء کشف شده با شناسنامه های دقیق به موزه هایی با شرایط مناسب که ممکن است در کنار محوطه کاوش ساخته شده باشد و عملیات حفاظتی برای آثار معماری غیر قابل اغماض هستند.