درخت هولوپو )درخت شادیبخش و دارای چوبدستی خوب) که علی القاعده باید در زبانهای کهن ایرانی هوروپو تلفظ میگردید مطابق درخت اساطیری اوستا یعنیهرویسپ تخمک به معنی "بلندتر ین درخت تخم دار " یا همان درخت مقدس گوکرن (درخت بی اندازه بلند= سدره المنتهی) است. و اینها با توجه به اسطوره سرو کاشمر (سرو بسیار درخشان) و اینکه علی القاعده در سانسکریت هرو همان درخت سرو است، به جز درخت سرو نمی تواند منظور باشد که تصاویر بر جسته آن آذین بخش دیوار کاخ پادشاهی تخت جمشید است. می دانیم که این درختان اساطیری مکان آشیانه سیمرغ، آنزو (سیمرغ باران) و جبرئیل به شمار رفته اند که این نیز اینهمانی بودن این درختان اساطیری مقدس را به وضوح نشان می دهد. شباهت ظاهری نام درخت بلند و سخت چوب هولوپو با درخت نسبتاً کوتاه و نه چندان سخت چوب هولو (به سومری یعنی شادیبخش) در این باب ره به بیراهه می برد. اما مسلم به نظر می رسد نام این درخت همان است که به صور سدره المنتهی (سدر بلندترین) و طوبی (درخت شادیبخش بهشتی) به اعراب رسیده است. چون همانطوریکه می دانیم درخت سدر از همان نوع درختان سرو و کاج است که در خاورمیانه عهد کهن مقدس به شمار می رفته اند.

● درخت نامه: سرگذشت درختان مقدس (محمود کویر)

افسانه ی درخت «هولوپو» از نخستین افسانه هایی ست که به داستان کاشت درخت می پردازد. «زن» در این داستان نقشی اساسی دارد. در باره ی درخت هولوپو نظرات مختلفی وجود دارد. برخی آن را درخت بید، برخی درخت سرو و برخی آن را درخت نخل می دانند، اما همه بر این باورند که این درخت میوه دار نبوده و نیاز دیگری انسان را به کشت درخت وا می دارد.

لوح های به دست آمده در باره ی افسانه ی درخت هولوپو هم زمان با شکل گیری نخستین دولت شهرها، نزدیک پنج هزار سال پیش نگاشته شده است. «گیل گمش» شاه پهلوانی که پنجمین شاه سومری پس از توفان بزرگ است، برای نخستین بار در این افسانه کهن، از او یاد می شود که چهره یی انسانی دارد. شخصیت های اصلی این افسانه، بانو «اینانا»، گیل گمش، پادشاه پهلوان سومر، «لیلیث» دوشیزه یا ایزدبانوی تاریکی و «اوتو» برادر ایزدبانو «اینانا» یا ایزد خورشید است.

این افسانه ی کهن بسیار شاعرانه و زیباست و بسیاری از داستان هایی که در کتاب های مقدس آمده، مانند توفان نوح، از این کتاب برداشته شده است. به تازه گی نمونه هایی از سنگ نوشته هایی در جیرفت و هلیل رود به دست آمده که نشان می دهد افسانه ی گیل گمش در این سرزمین نیز رایج بوده است.

بخشی از این داستان در باره ی درخت این گونه است:

در نخستین روزها، در نخستین روزهای راستین

در نخستین شب ها، در نخستین شب های راستین

در نخستین سال ها، در نخستین سال های راستین

در نخستین روزها، که هر آن چه بدان نیاز بود به هستی آورده شد،

در نخستین روزها، که هر آن چه بدان نیاز بود نیک پرورده شد،

هنگامی که نان در آستانه های مقدس زمین پخته شد،

و نان در خانه های زمین چشیده شد،

هنگامی که آسمان از زمین جدا شده بود،

و زمین از آسمان دور مانده بود،

و نام انسان ماندگار شد،

آن گاه که «آن»، خدای آسمان، آسمان ها را به دورها برده بود،

و «انلیل»، خدای هوا، زمین را به دورها برده بود،

هنگامی که به شه بانوی «زیرین بزرگ» دنیای مرده گان

ارشکیگال جهان زیرین برای فرمان روایی داده شد،

او بادبان برافراشت؛ پدر بادبان برافراشت،

«انکی»، ایزد خرد، به قصد جهان زیرین بادبان برافراشت،

شن های کوچک به سوی او پرتاب می شدند،

قلوه سنگ های بزرگ به سوی او پرتاب می شدند،

هم چون سنگ پشت های شتابان،

آن ها کف زورق «انکی» را انباشتند.

آب های دریا هم چون گرگان سینه ی زورق را دریدند،

آب های دریا هم چون شیران

پشت زورق را نواختند.

هم زمان، یک درخت، یک تک درخت، یک درخت هولوپو

بر کرانه فرات کاشته شد.

درخت از آب های فرات سیرآب شد.

چرخه ی باد جنوب برخاست، دمان بر ریشه های آن

و وزان بر شاخه ها

تا آن که آب های فرات آن را با خود برد.

زنی که هراسان از سخن «آن» خدای آسمان پرسه می زد،

او که هراسان از سخن «انلیل» خدای هوا پرسه می زد،

درخت را از رودخانه گرفت و چنین گفت:

من این درخت را به «اروک» خواهم برد.

من این درخت را در باغ مقدس خویش خواهم کاشت

اینان با دست خویش درخت را پرورد.

او با پای خویش خاک گرد درخت را کوبید.

با حیرت اندیشید:

چند گاه خواهد انجامید تا من سریری درخشان داشته باشم که بر فراز آن بنشینم؟

چند گاه خواهد انجامید تا من بستری تابان داشته باشم که بر فراز آن بیارامم؟

سال ها گذشتند، پنج سال، سپس ده سال

درخت ستبر شد،

اما پوسته اش نشکافت.

پس آن گاه یک افعی که طلسم ناشدنی بود

در ریشه های درخت هولوپو لانه کرد.

مرغ «آنزو» جوجه هایش را در شاخه های درخت جا داد.

و «لیلیث» دوشیزه ی تاریکی در تنه آن خانه گرفت.

زن جوان که شیفته ی خندیدن بود، گریست.

اینانا چه فراوان گریست!

آنان هنوز درخت را رها نمی کنند.

پرنده گان که با برآمدن سپیده دم نغمه سرایی آغاز کردند،

اوتو، ایزد خورشید، خواب گاه شاهانه ی خویش را ترک کرد.

اینانا بر برادر خود بانگ زد و گفت:

آه اوتو، در آن روزها که سرنوشت ها رقم زده شد،

هنگامی که زمین از فراوانی سرشار شد،

هنگامی که خدای آسمان، آسمان را برد و ایزد هوا زمین را،

هنگامی که به «اریشکیگال» «زیرین بزرگ» برای فرمان روایی داده شد،

ایزد خرد، پدر «انکی» به قصد «جهان زیرین» بادبان برافراشت.

و جهان زیرین برخاست و به او تاخت ...

در آن هنگام، یک درخت، یک تک درخت، یک درخت هولوپو

بر ساحل فرات کاشته شد.

چرخه ی باد جنوب بر ریشه ها پیش دمید و شاخه هایش را برید.

تا آن که آب های فرات آن را با خود برد.

من درخت را از رودخانه گرفتم،

آن را به باغ مقدس خویش آوردم.

درخت را پروردم، در انتظار سریر و بستر درخشان برای خود،

پس آن گاه یک افعی که طلسم ناشدنی بود

در ریشه های درخت لانه کرد،

مرغ آنزو جوجه هایش را در شاخه درخت جا داد،

و لیلیث دوشیزه ی تاریکی در تنه آن خانه گرفت.

من گریستم

چه فراوان گریستم.

آنان هنوز درخت مرا رها نمی کنند.

اوتو، جنگ جوی دل آور، اوتو

اینانا، خواهر خود را یاری نخواهد کرد.

پرنده گان که با برآمدن دومین سپیده دم نغمه سرایی آغاز کردند،

اینانا بر برادر خود گیل گمش بانگ زد و گفت:

آه «گیل گمش»! آن روزها که سرنوشت رقم زده شد،

هنگامی که سومر از فراوانی سرشار شد،

هنگامی که خدای آسمان، آسمان را

برد و خدای هوا زمین را،

هنگامی که به اریشکیگال «زیرین بزرگ» برای فرمان روایی داده شده، انکی ایزد خرد، به قصد جهان زیرین بادبان برافراشت

و جهان زیرین برخاست و به او تاخت ...

در آن هنگام، یک درخت، یک تک درخت، یک درخت هولوپو بر ساحل فرات کاشته شد.

چرخه ی باد جنوب بر ریشه هایش دمید و شاخه هایش را درید.

تا آن که آب های فرات آن را با خود برد.

من درخت را از رودخانه گرفتم.

درخت را به باغ مقدس خویش آوردم.

درخت را پروردم، در انتظار سریر و بستر درخشان برای خود،

پس آن گاه یک افعی که طلسم ناشدنی بود.

در ریشه های درخت لانه کرد،

مرغ آنزو جوجه هایش را در شاخه های درخت جا داد،

و لیلیث دوشیزه ی تاریکی در تنه ی آن خانه گرفت.

من گریستم.

چه فراوان گریستم.

آن ها هنوز درخت مرا رها نمی کنند.

گیل گمش، جنگ جوی دلاور، گیل گمش،

قهرمان اروک، به یاری اینانا شتافت.

گیل گمش زره خود را که پنجاه من بود گرد سینه بست.

پنجاه من نزد او به سبکی پنجاه پر بود.

تبرزین برنجین خود را برگرفت، تبرزین جنگ آوران را.

سنگینی هفت تالان و هفت من بر روی شانه هایش

به باغ مقدس اینانا قدم نهاد.

گیل گمش افعی را که طلسم ناشدنی بود فرو کوبید.

مرغ آنزو با جوجه هایش به کوه ساران پرواز کرد،

و لیلیث خانه ی خود را در هم شکست و به مکان های ناشناخته گریخت.

گیل گمش آن گاه ریشه های درخت هولوپو را سست کرد

و پسران شهر که هم راه او بودند، شاخه ها را بریدند.

از تنه ی درخت، سریری برای خواهر آسمانی تراش داد.

گیل گمش از تنها درخت بستری برای اینانا تراش داد.

از ریشه های درخت او یک پوکو (چوب دست) برای گیل گمش قهرمان اروک ساخت.

گیل گمش در این افسانه ی کهن، چهره یی انسانی دارد و ایزدبانو اینانا تنها حافظ، نجات بخش و کارنده ی درخت «هولوپو»ست. او اگر چه توانا و پرشکوه است، آن قدر که درخت به دست او کاشته می شود و نجات می یابد، اما توانایی مبارزه با افعی طلسم ناشدنی و لیلیث، دوشیزه ی تاریکی را ندارد و این گیل گمش است که با بهره گیری از زورمندی شکوه مندش به یاری او می شتابد."

□□□

▪ درخت طوبی در معراج:

در بهشت درختی دید آن سان رفیع و بلند و آنگونه عظیم و ارجمند که اگر مرغی از طایران تند پرواز بهشتی به پرواز در می آمد و هفتصد سال از سالهای عقبی می پرید ؛هنوز نمی توانست به اوج بن و تنه آن درخت برسد.چه که به شاخه های بالا و بلندای آن .

درختی آن سان بلند و بی مانند که تمامی بهشت را ؛ تمامی سامانهای فردوسی و جنات عدن را شاخه ای از شاخه های آن فرو گرفته و بر همه گستره بهشت سایه افکنده بود ؛ چنانکه تمامی آن جنات با کوثر و سلسبیل و نهرهای دیگر آن به زیر چتر همایونی آن درخت بود.

پرسید این چه درختی است ؟

پاسخ داد : طوبی است .همان طوبی ای که پروردگارت وصفش را در قرآن چنین آورده است:

«الذین آمنوا و عملوا الصالحات طوبی لهم و حسن مآب»

سهروردی در رساله عقل سرخ درخت طوبی را از عجایب هفتگانه شمرده و می نویسد: درخت طوبی در بهشت در یک کوه قرار دارد و همه میوه های این جهان را داراست. آشیانه سیمرغ روی درخت طوبی ست. روز پر بر زمین می گستراند. از اثر پر او میوه بر درخت پدید می آید و نبات بر زمین. زال سیمرغ را پرورد و رستم اسفندیار را به یاری سیمرغ کشت. زال را وقتی نوزاد بود یک آهو شیر داد. حکایت کشته شدن اسفندیار به این شرح است که سیمرغ نورش را به جوشن و آیینه رستم داد. اسفندیار چشمش خیره شد و هیچ نمی دید. از اسب افتاد و رستم او را هلاک کرد.

سیمرغ از درخت طوبی سوی دوازده کارگاه می رود.

هم چنین نوشته است: حضرت آدم گفت: درخت طوبی درخت عظیمی است هر کس که بهشتی بود چون به بهشت برود آن را ببیند

گفتم: آن را چه میوه ای بود

گفت: هر میوه ای که تو در جهان بینی بر آن درخت باشد

سدره المنتهی: از امام موسی بن جعفر نقل است که در هنگام معراج، جبرییل کنار درخت بسیار بزرگی ایستاد. پیامبر درختی به آن بزرگی و عظمت ندیده بود. بر هر شاخه ای از آن درخت فرشته ای بود و بر هر برگی و میوه ای نیز فرشته ای. نوری از خدای متعال نیز آن درخت را در برگرفته بود.

جبرییل به پیامبر خدا گفت:«سدره المنتهی این است؛ راه پیامبران ِ پیش از تو به همین درخت منتهی می شد. انان از این درخت جلوتر نمی رفتند و همین جا توقف می کردند، ولی تو از این درخت خواهی گذشت. اگر بخواهی از نشانه های بزرگش به تو نشان خواهم داد.»

آنگاه از بهشت نیز گذشتند و به سوی سدره المنتهی عروج کردند ...

و سدره را دیدند با درختی آن سان عظیم که هر برگی از آن مردم کشوری بزرگ و امتی بی شمار را در سایه خود پناه می داد و از آنجا به مقام قرب معنا و جایگاه قاب قوسین او ادنی رسیدند.

در این مقام بود که جبرییل را در چهره اصلی اش دید.چهره ای که تا کنون نظیر نیکویی و زیبایی آن را ندیده بود .از این پس جبرییل چون وجودی مستنیر که در برابر وجود مطلقه نورالانوار قرار گیرد ؛ از آن پس هر چه بالاتر میرفتند ؛ چهره زیبای جبرییل لطیف تر و روحانی تر می گشت ...

«سدره المنتهی» نام درختی در آسمان هفتم است که در آیه ی ۱۴ سوره ی نجم هم ذکر شده است.

هم چنان که سیمرغ بر درخت" هروسیپ تخمک" آشیان دارد، جبرییل نیز ساکن درخت " سدره المنتهی "است.

در کتاب آفرینش، فصل اول(پیدایش جهان و انسان) آمده است که خداوند در باغ عدن یا بهشت روی زمین در میان همه گونه درخت خوش نما، دو درخت بهشتی(درخت حیات و درخت معرفت) از زمین رویانید. درخت حیات در مرکز بهشت واقع است و مظهر باززایی و بازگشت به کمال آغازین است، در حالی که درخت معرفت مظهر شفافیت خیر و شر است و در بعضی از سنت ها تداعی کننده انسان نخستین و هبوط اوست. میوه "درخت زندگی" هم باعث جاودانگی می شد.

درخت زندگی یا همان درخت حیات در ایران به گیاه مقدس و در نزد مسیحیان به درخت فرزانگی تبدیل شده است .

در فرهنگ بودایی هم به واژه "درخت تنویر" می رسیم که بودا زیر آن به اشراق رسید.این درخت نماد بیداری بزرگ است که ریشه هایش به ژرفای سخت فرو می روند."