خاستگاه و زمان پیدایش چهارشنبه سوری دقیقا مشخص نیست. در ایران باستان روز چهارشنبه آخر سال حرمت داشته است و از آنجا که آتش را بزرگ ترین پاک کننده و در عین حال نورانی ترین عنصر و مظهر فروغ ایزدی می دانستند از روی آن می پریدند و اعتقاد بر این بوده که هر چیز ناپاکی در آتش می سوزد و پاک و طاهر می شود و همین طور اعتقاد داشتند ...

همان گونه که پیوسته شعله های آتش رو به بالا می رود، انسان نیز باید به سوی بالا یعنی به طرف روحانیت، انسانیت، ترقی و تعالی عروج یابد. همان طور که زبانه های آتش هیچ گاه به سوی پایین میل نمی کنند، آنها نیز بکوشند تا مجذوب خواهش های نفسانی نشوند و پیوسته آمال بزرگ و معنوی را مدنظر داشته باشند.

آتش با هر چه برخورد کند آن را نیز چون خود درخشان می سازد. به همین گونه انسان نیز باید با برخورداری از فروغ دانش و بینش دیگران را از فروغ نیکی بهره مند گرداند.

همان طوری که آتش چیزهای ناپاک را پاک می کند و خود آلوده نمی شود، آنها نیز با بدی بستیزند بی آنکه خود را به آن بیالایند.

متاسفانه با گذشت زمان این سنت کهن و ملی در ایران کمرنگ شده و امروزه آنچه در شهرهای بزرگ ایران به خصوص تهران در این شب انجام می گیرد بیشتر به جنگ و نزاع شبیه است تا سور و شادی.

جشن چهارشنبه سوری در نواحی مختلف ایران اسلامی به شکل های گوناگون انجام می شود که به برخی از آن اشاره می کنیم:

● آذربایجان شرقی

تبریزی ها در شب چهارشنبه سوری به روی هم آب یا گلاب می پاشند و معتقدند آب پاشیدن، زندگی را با سعادت قرین می کند. از دیگر رسوم ضروری این شب فرستادن خنچه از منزل داماد به منزل عروس است. در این شب معمولا میوه، شیرینی، گلدان های پرگل، ماهی و خلعت (پارچه برای خانواده عروس) می گذارند و می برند.

● آذربایجان غربی

خانواده های ارومیه ای در این شب به خانه مسن ترین فرد فامیل می روند و به خوردن آجیل سرگرم می شوند. آجیل حتما باید از هفت نوع خوراکی تهیه شود. این هفت نوع خوراکی می تواند از بین خوراکی های زیر باشد: انجیر، کشمش، مویز، خرما، توت خشک، فندق، بادام ، گردو، سنجد، نخودچی، آب نبات، تخمه بدون نمک، باسلق، برنجک برنج بو داده، برگه هلو، برگه زردآلو و گندم برشته). کسی که مراد و حاجتی دارد باید تقسیم آجیل را به عهده بگیرد تا مرادش برآورده شود.

● اردبیل

در مغان مردم پیش از طلوع آفتاب روز چهارشنبه دسته جمعی به کنار رودخانه می روند. آتشی برمی افروزند و جوانان در آنجا به سوارکاری می پردازند و هنگام بازگشت، زنان ظرف هایشان را از آب رودخانه پر می کنند و به خانه می آورند و آب آن را به دور و بر خانه می پاشند که با این کار سالی جدید، سالی سرشار از روشنی و زلالی و پاکی خواهد بود.

● بوشهر

بوشهری ها پس از آتش افروزی در خانه هایشان و پریدن از روی آن با قایق از روی آب می گذرند و معتقدند با این کار نحسی این شب از بین می رود. در ضمن کوزه نویی را که تا آن زمان استفاده نکرده اند به دیوار می زنند تا شکسته شود تا بلا و بدبختی، مثل کوزه شکسته شود.

● خراسان

در خراسان مراسم کوزه شکستن به این طریق است که درون کوزه های کهنه مقداری نمک که علامت شوربختی است و مقداری زغال که علامت سیاه بختی است و یک سکه کم ارزش پول می ریزند و تمام افراد خانواده آن را به دور سر می چرخانند و آخرین نفر کوزه را از پشت بام به کوچه پرت می کند و می گوید: «درد و بلام تو کوزه، راه بیفته بره تو کوچه» در بعضی از نقاط استان خراسان در این شب به جای آش چهار نوع پلو می پزند. این پلوها عبارت اند از: رشته پلو، عدس پلو، زرشک پلو و ماش پلو که معمولا به فقرا، نزدیکان و همسایگان می دهند. در آجیل خراسانی ها مطلقا نمک وجود ندارد چون نمک را علامت شوربختی می دانند.

● خوزستان

در اهواز، پس از پریدن از روی آتش، مراسم قاشق زنی انجام می گیرد که خانواده ها، خوراکی یا آجیل شور و شیرین در ظرف قاشق زنان می ریزند.

● سیستان و بلوچستان

در سیستان مردم گونی، پتو و نمد کهنه را به صورت گلوله در می آورند و آن را در غروب آخرین چهارشنبه سال، آتش می زنند و معتقدند که نحسی این شب با این عمل از بین می رود.

● فارس

در شیراز برای گشودن بخت دختران در شب چهارشنبه سوری به سعدیه می روند و از آب استخر سعدیه بر سر و روی دختران می ریزند. زنان نیز با ریختن آب به روی خود معتقدند که مهرشان در دل شوهر بیشتر می شود. در این شب زنان برای برآورده شدن حاجتشان زیر منبر مسجد جامع شهر دعا می خوانند و پس از دعا خواندن، حلوا و آش می پزند.

● کردستان

مردم کردستان مخصوصا روستاییان دسته جمعی به صحرا و کنار چشمه سارها می روند و پس از مدتی که به شادی و پایکوبی و کشتی گرفتن گذراندند، هنگام مراجعت به خانه هر کسی مقداری سنگریزه جمع می کند و بدون آنکه به پشت سر خود نگاه کند، سنگریزه را از روی شانه به عقب پرتاب می کند و به این ترتیب بلا و آفت را از خود دور می سازد. از دیگر مراسم این شب، شال اندازی است که عده ای از جوانان بالای پشت بام خانه ها کنار درها و پنجره های همسایگان و ثروتمندان می روند و ضمن خواندن سرود و تصنیف، از دریچه ای، شال را آویزان می کنند. اهل خانه هدیه ای را به شال می بندند که معمولا سکه، تخم مرغ، شاخه نبات، کله قند، جوراب یا نخودچی و کشمش است.

● کرمان

در کرمان مقداری زغال، نمک، سکه کم ارزش پول و کمی نان در کوزه خالی می ریزند و شب چهارشنبه سوری آن را از بالای بام به کوچه پرتاب می کنند تا بلا و کمبود از همه چیز مخصوصا از آنچه در کوزه است، دور شود.

● گیلان

در روستاهای اطراف رشت، غروب شب چهارشنبه سوری در پنج منطقه پوشال برنج را با فاصله کنار هم می چینند، سپس آنها را آتش می زنند و برای دفع چشم زخم سپند در آتش می ریزند و افراد هر خانواده از بزرگ به کوچک، سه مرتبه از روی آن می پرند و این ترانه را به گویش گیلکی می خوانند: «گل گل چهارشنبه، به حق پنجشنبه، نکبت بی شه، دولت بی به. زردی بی شه، سرخی بی به»، یعنی: آتش سرخ چهارشنبه، به حق پنجشنبه نکبت برود دولت بیاید، زردی برود سرخی بیایید. پس از پریدن از روی آتش ترقه در می کنند به این معنی که از نحوست چهارشنبه در امان باشند. در این شب خورشت «ترشه تره» می پزند و آن را با کته ماست و دوغ می خورند. صبح فردا (روز چهارشنبه) خاکستر بر جای مانده از آتش شبانه را جمع می کنند و پای درختان میوه می ریزند به این نیت که درختان بارور شوند و میوه بیشتری بدهند.

● لرستان

در این شب در خرم آباد هیزم را به هفت دسته تقسیم می کنند و با فاصله های معینی در یک ردیف می چینند و آتش با خواندن: «زردی مه از تو سرخی تو دمه» یعنی زردی من از تو سرخی تو از من، از روی آن می پرند.

● مازندران

در روستاهای مازندران در شب چهارشنبه سوری، علاوه بر کشتی گرفتن و اسپند دود کردن انواع آش ها پخته می شود از جمله «آش هفت ترشی» که از هفت نوع سبزی و هفت نوع ترشی و هفت نوع حبوبات در آن استفاده می شود و نیز «گزنه آش» که یکی از سبزی های مصرفی در آن، گزنه است. اعتقاد بر این است که خوردن این آش بسیاری از بیماری ها و کسالت ها را از بین می برد.

● مرکزی

در این استان، علاوه بر مراسم آتش بازی، برای آمرزش اموات، مقداری خرما یا شکر پنیر تهیه می کنند و یا حلوا درست می کنند و سرگذر می ایستند و به عابران تعارف می کنند.هر رهگذر وظیفه دارد یک دانه بردارد و قبل از خوردن، برای آمرزش اموات خیرات دهنده، حمد و سوره ای بخواند و سپس خوراکی را بخورد.

● تلخ اما واقعی

هر ساله در آستانه ایام نوروز، شاهد گزارش های زیادی از نقص عضو افراد (نابینایی دایم، قطع دست، پا و انگشتان، سوختگی اعضای بدن، مرگ های فجیع و ...) هستیم که فقط در اثر یک لحظه غفلت رخ می دهند.

▪ انفجار تنها ۲۵۰ گرم مواد محترقه می تواند علاوه بر تخریب شدید یک ساختمان، به شکستن شیشه ساختمان های مجاور تا شعاع زیادی منجر شود.

▪ مواد منفجره ترکیبی به قدری حساس هستند که حتی در اثر جابه جایی، حمل و نقل، وارد شدن ضربه، رسیدن حرارت اندک و حتی گاهی در اثر ارتعاشات صوتی، فعل و انفعالات شیمیایی و قرار گرفتن در محدوده یک فرکانس خاص، خود به خود فعال شده و منفجر می شوند.

▪ صدای ناشی از انفجار برای نوزادان، خانم های باردار، بیماران و سالمندان بسیار خطرناک است.

▪ صداهای ناهنجار ناشی از انفجار می تواند موجب اختلال آنی در سیستم عصبی افراد گردد.

▪ ترس از انفجار در افراد کاملا طبیعی است چرا که حتی نوزادان با وجود نداشتن هیچ تصوری از محیط زندگی خود از صداهای ناهنجار با شدت بالا می ترسند.

● طبق ماده ۶۱۸ قانون مجازات

به استناد قانون مجازات اسلامی هرگونه قاچاق، خرید، فروش و ... مواد منفجره و محترقه به طور غیرمجاز جرم محسوب شده و مرتکب آن به مجازات مندرج در قانون محکوم می شود.

طبق ماده ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی، هرکس با هیاهو، جنجال، حرکات غیرمتعارف یا با تعرض به افراد مخل نظم و آرامش عمومی گردد و یا مردم را از فعالیت باز دارد به حبس از ۳ ماه تا یک سال و ۷۵ ضربه شلاق محکوم می شود.