تاریخچه جواهرات ایران از زمان حكومت صفویه آغاز می شود، زیرا تا قبل از صفویه ، جواهرات گران بهایی در خزانه دولتی وجود نداشته است و براساس نوشته های سیاحان خارجی ، پادشاهان صفوی بیش از دو قرن (۹۰۷ تا۱۱۴۸ق ) دست به جمعآوری جواهرات زدند و حتی كارشناسان دولت صفوی جواهرات را از بازارهای هند و عثمانی و كشورهایی مانند فرانسه و ایتالیا خریداری می كردند و به اصفهان ، پایتخت حكومت ، میآوردند.

در پایان سلطنت شاه سلطان حسین و با ورود محمود افغان به ایران ، خزاین دولت با حمله افغان ها غارت شد و مقداری از آن ها كه به وسیله محمود افغان به اشرف افغان منتقل شده بود، پس از ورود شاه تهماسب دوم به اصفهان ، به چنگ نادر افتاد و از خروج آن ها از ایران جلوگیری شد.

بعداً نادر برای پس گرفتن آن قسمت از جواهرات كه به هندوستان منتقل شده بود، نامه هایی به دربار هند نوشت ، اما جواب نامساعد شنید. پس از لشكركشی نادر به هند (۱۱۵۸ ق )، محمدشاه گوركانی مبالغی نقدینه ، جواهر و اسلحه تسلیم نادر كرد. اما بخشی از اموال و خزاینی كه نادر از هندوستان به دست آورده بود به ایران نرسید و در راه بازگشت به ایران از میان رفت . نادر پس از بازگشت به ایران ، مقدار قابل ملاحظه ای از جواهرات را به رسم ارمغان برای امرا و حكام و شاهان كشورهای همسایه فرستاد. هم چنین مقداری از اشیای نفیس و مرصع را به آستان حضرت امام رضا (ع ) تقدیم كرد و مقداری را نیز به سپاه خود بخشید. در ۱۱۶۰ ق ، پس از قتل نادر، احمد بیگ افغان ابدالی ، از سرداران نادر، دست به غارت جواهرات خزانه نادر زد. از جمله گوهرهایی كه از ایران خارج شد و هرگز بازنگشت ، الماس معروف كوه نور بود. این الماس در ۱۲۶۶ ق ، به ملكه ویكتوریا اهدا شد.

در دوران قاجار مجموعه جواهرات جمعآوری و ضبط شد و تعدادی از جواهرات بر تاج كیانی ، تخت نادری ، كره جواهرنشان و تخت طاووس نصب گردید.

در ۱۳۱۶ ش ، قسمت عمده جواهرات به بانك ملی ایران منتقل گردید و پشتوانه اسكناس و بعداً وثیقه اسناد بدهی دولت به بانك بابت پشتوانه اسكناس قرار گرفت . خزانه فعلی در ۱۳۳۴ ساخته و در ۱۳۳۹ با تأسیس بانك مركزی ایران افتتاح و به این بانك سپرده شد.

این موزه تا قبل از انقلاب فعالیت داشته و بعد از آن تعطیل و دوباره در ۱۳۶۹ برای عموم بازگشایی شد.

جواهرات مهم این موزه الماس دریای نور، تخت طاووس یا تخت خورشید، تخت نادری و كره جواهر نشان است .

موزه جواهرات ملی با مساحتی حدود ۱۰۰۰ مترمربع مجهز به سیستم ایمنی است كه توسط آلمانی ها ساخته است .

● جواهرات شاخص موزه عبارتند از:

دریای نور كه درشت ترین و زیباترین الماس برلیان در میان گوهرهای سلطنتی ایران و یكی از گوهرهای معروف جهان است . گفته می شود این الماس هزار سال پیش كشف و استخراج شده است . وزن آن اكنون هفت مثقال و ۲۰ نخود، یعنی در حدود ۱۸۲ قیراط ، و صورتی است ، ولی پیش از تراش ، زیادتر از این بوده است . این الماس توسط نادرشاه افشار، جزو هدایای محمد شاه گوركانی و غنایم جنگی از هند به ایران آورده شده و بعد از طی دوران های مختلف به دست شاهان قاجاریه رسیده است .

دریای نور تا زمان ناصرالدین شاه در وسط یكی از بازوبندهای سلطنتی نصب می شد، ولی در زمان او كه استفاده از بازوبند منسوخ شد، آن را به صورت پیش كلاه درآوردند و در قابی زرین با شیر و خورشید و تاج مرصع به ۴۵۷ قطعه برلیان ریز و عالی و چهار قطعه یاقوت قرار دادند. این الماس برلیان از دو سو تراش خورده و به شكل هرم مثلث القاعده ای است كه قاعده آن چهار سانتی متر درازا و سه سانتی متر پهنا دارد و دو سوی دیگر حدود دو سانتی متر است . همه سطوح دریای نور صاف و یك نواخت است ، جز یك سمت آن كه فتح علی شاه با كندن عبارت <سلطان صاحب قران فتح علی شاه قاجار ۱۲۴۴>، از ارزش آن كاسته است .

كره جغرافیایی از دیگر اشیای نفیس موزه است . وزن كره با پایه های طلایی آن حدود ۳۷/۵ كیلوگرم و در روی آن ۵۱۳۶۶ قطعه جواهر گوناگون به وزن ۳۶۵۶/۴ گرم نشانده شده است .

اقیانوس ها و دریاها زمردنشان و آسیا مرصع به یاقوت و لعل ، ایران مرصع به الماس ، اروپا مرصع به یاقوت ، آفریقا مرصع به یاقوت سرخ و كبود و آمریكای شمالی و جنوبی و استرالیا مرصع به یاقوت و لعل است و خط استوا به وسیله الماس نشان داده شده و دو حلقه زرین ساده كه در روی آن ها گل های الماس نشان نصب شده ، به طور متقاطع كره را در میان گرفته است .

بر روی كره القاب ناصرالدین شاه منبت و الماس نشان شده است . در این كره ، كوه دماوند با یاقوت درشتی مشخص و شهر تهران با یاقوت معروفی به نام اورنگ زیب نمایان است .

تاج ماه جواهر دیگری است كه بعد از دریای نور، در میان جواهرات سلطنتی خودنمایی می كند. این سنگ سفید و خوش آب و رنگ بادامی شكل ۱۱۲ قیراط وزن دارد و در وسط بازوبند سلطنتی بازوی چپ قرار داشت . اما بعدها به صورت دگمه یا بر روی سینه یا پیش كلاه نصب می كردند و اینك به صورت پیاده در خزانه جواهرات سلطنتی ایران نگه داری می شود.

تاج كیانی تاجی است كه پادشاهان در مراسم تاج گذاری از آن استفاده می كردند.