بنای پاسارگاد اولین پایتخت سلسله هخامنشیان است كه در قرن ششم پیش از میلاد و به دست كوروش كبیر در فارس، خاستگاه پارسیان، ساخته شد. پاسارگاد در سال ۲۰۰۴ در فهرست آثار جهانی یونسكو ثبت شد. این مجموعه تاریخی عظیم در ۱۳۸ كیلومتری شهر شیراز در استان فارس با یك فاصله ۳ كیلومتری از جاده آسفالته شیراز _ آباده قرار دارد.

● تاریخچه پاسارگاد

پاسارگاد پایتخت اولین امپراتوری بزرگ آسیای غربی است كه قلمرو حكومتش از سواحل شرقی مدیترانه و مصر تا هند كشیده شده و اولین امپراتوری است كه به تفاوت های فرهنگی اقوام مختلف ساكن در قلمرو حكومتی اش ، احترام می گذاشته است. پاسارگاد به عنوان گواهی بر معماری هخامنشی، اختلاط فرهنگ های گوناگون را نشان می دهد. قصرها، باغ ها و آرامگاه كوروش نمونه ای استثنائی از اولین دوره شكوفائی هنر و معماری هخامنشی و گواهی استثنائی از تمدن ایرانی است.

پاسارگاد بعد از مرگ كوروش هخامنشی علاوه بر اینكه محل تاج گذاری شاهان بوده مركز علوم و محل اجتماع و پرورش دستوران، روحانیون و مغ ها بوده است كه در آنجا تربیت شده و به سایر ساتراپ نشینها اعزام می شده اند.

● دلایل ثبت:

▪ معیار (۱): پاسارگاد نخستین نمونه استثنائی معماری سلطنتی هخامنشی است.

▪ معیار (۲): پایتخت سلسله هخامنشی به دست كوروش كبیر و با كمك سایر اقوام قلمرو امپراتوری او، ساخته شد. پاسارگاد مرحله مهمی از تحولات هنر و معماری ایران باستان را نشان می دهد.

▪ معیار (۳): محوطه باستانی پاسارگاد، قصرها و باغ هایش و آرامگاه موسس سلسله، كوروش كبیر، گواهی استثنائی از تمدن هخامنشی در ایران است.

▪ معیار (۴): مجموعه سلطنتی «چهار باغ» كه در پاسارگاد ساخته شده بود، تبدیل به الگویی برای معماری و طراحی در آسیای غربی شد.

● بناهای مهم پاسارگاد

▪ آرامگاه كوروش كبیر:

این بنا ساخته شده از قطعات سنگ های بزرگ سفید آهكی است كه روی هم قرار داده شده اند و صفه آرامگاه را كه متشكل از شش ردیف پلكان مرتفع است و همچون هرم خودنمایی می كند، ایجاد می كنند.

▪ كاخ دروازه:

این كاخ دروازه پاسارگاد به شمار می رفته و در منتهی الیه مجموعه كاخ ها واقع شده است. طرح آن به صورت تالاری بوده مستطیل شكل كه دارای دو ردیف چهارتایی ستون بلند و چهار درگاه بوده است. درگاه های شمال شرقی و شمال غربی اصلی بوده اند و دو درگاه دیگر فرعی.

▪ نقش انسان بالدار:

نقش برجسته نشان دهنده مردی است با ریش انبوه و چهار بال كه رو به سمت چپ یعنی به سوی مركز بنا دارد. این مرد تاجی دارد كه به یك كلاه شیاردار كاملاً چسبیده به سر، وصل است. تاج روی شاخ های بلند و تابدار یك قوچ حبشی، بین دو مار كبری پشت به هم كه هریك گوی كوچكی را به نماد خورشید بر سر دارند، قرار گرفته است. تا سال ۱۸۷۴ میلادی كتیبه ای در بخش فوقانی خود داشته است كه بر آن نوشته شده بوده: «من كوروش شاه هخامنشی».

▪ كاخ بارعام:

این بنا بر هشت ستون استوار بوده و سرستون ها به سر حیوانات شباهت داشته اند. آثاری از سر ستون های شیر، شیردال (شیر شاخ دار)، گاو و اسب یافته اند. سرستون های اسبی شكل خاص این بنا است.

▪ نقوش درگاه كاخ بارعام:

در درگاه هایی كه كاخ بارعام را به ایوان وصل كرده اند، نقوش برجسته سنگی دیده می شوند. در نقش اول مردی برهنه پای با جبه ای كه با زینتی چون فلس های ماهی آراسته شده و دامنی كوتاه در جلو و در پشت سر او مردی كه پا و سم گاو دارد و دمی بسیار آراسته و مزین به گل و در دست چوبی گرفته كه سر آن در عقب به درفشی منتهی می شود. جهت پای این دو نشان می دهد که رو به سوی ایوان تالار می رفته اند.

نقش دوم پاهای برهنه یك انسان را نشان می دهد كه جلوی یك هیولا راه می رفته. این جانور پاهایی چون چنگال عقاب دارد و ردایی بسیار آراسته پوشیده است. در نقش سوم بقایای نقش سه مرد برهنه پای بلند جبه دیده می شود كه سه جانور سم دار را به دنبال می كشند. در اینجا نیز سه كتیبه كه بر آنها نوشته شده: «من كوروش شاه هخامنشی» دیده می شود. كتیبه های عیلامی و بابلی مربوط به دوران كوروش است و كتیبه فارسی باستان را داریوش هخامنشی به این مجموعه افزوده است.

▪ كاخ نشیمن:

این كاخ محل سكونت كوروش بوده و بر درگاه های آن نقوش برجسته ای از «گذر شاه» نقش كرده اند. روی چین های لباس شاه كتیبه ای به خط میخی و به سه زبان عیلامی، بابلی و فارسی باستان كنده شده كه شخص تاجدار را به عنوان «كوروش، شاه بزرگ، یك هخامنشی» معرفی می كند. در این كاخ هم كتیبه ای یافت شده كه به سه زبان در چهار سطر بر آن نوشته شده: «من، كوروش، شاه هخامنشی».

▪ آرامگاه كمبوجیه:

برج سنگی بلندی با ارتفاعی نزدیك به ۱۴ متر است كه ساختار آن آسیب فراوانی دیده است. در مورد كاربرد این بنا سه نظریه وجود دارد. یكی این كه این بنا آتشكده بوده، دوم این كه آرامگاه بوده و سوم این كه محل نگهداری اشیای بسیار مهم سلطنتی، مانند ردای كوروش و تاج و درفش او بوده است. اما نظریه دوم كه این بنا را آرامگاه كمبوجیه یا كامبیز یكی از شاهان هخامنشی می داند مستندتر است.

▪ تل تخت:

بر روی تپه ای مشرف به مجموعه پاسارگاد قرار دارد و محلی است كه توسط کوروش برای احداث مجموعه ای همچون تخت جمشید در نظر گرفته شده بود ولی پس از مرگ کوروش مکان احداث مجموعه پارسه به محل کنونی تخت جمشید انتقال یافت و به حکم داریوش تل تخت به عنوان دژ نگهبانی مورد استفاده قرار گرفت. در تل تخت كتیبه ای نیز از دوره زمام داری خشایارشاه بر جای مانده است.

▪ بوستان پاسارگاد:

آرامگاه و كاخ های كوروش در میان باغ بزرگ و انبوه از درختان گوناگون و دشتی چمن زار و خرم واقع بوده كه توسط آب گزرهای سیراب می شده است. این محوطه زیبای سر سبز بوستان پاسارگاد بوده كه امروز آبراهه ها و پل هایی از این مجموعه باقی مانده است.

▪ كوشك ها:

ایوان هایی كه هم به كاخ ها راه داشته و هم در میانه بوستان پاسارگاد قرار داشته است و امروز از آنها تنها بستر اولیه و كف دوم بر جای مانده است.

محوطه مقدس: در فاصله یك كیلومتری كاخ نشیمن قرار دارد كه برای نیایش و مراسم قربانی به كار می رفته است.

▪ تنگ بلاغی:

این محوطه شامل راه شاهی می شود كه در میان صخره ها ۳۰ متر بالاتر از سطح رودخانه كنده شده و ۲۵ متر طول دارد و عرض آن تنها یك متر و ۷۵ سانت، یعنی به اندازه عبور یك حیوان با بار است.

▪ آثار بعد از هخامنشیان:

یافته هایی از پاسارگاد به دست آمده كه نشان می دهد پس از هخامنشیان نیز پاسارگاد موقعیت ویژه ای داشته است از آن جمله نیایشگاه سلوكیان در نزدیكی محوطه مقدس، خرفت خانه كه چند گور باستانی اشكانی را شامل می شود و یا چهار آتشدان بریده شده و در صخره و پنج كتیبه پهلوی مربوط به دوره ساسانیان.