● اعتراض ها

شروع پیام های كوتاه تلفنی و نامه های الكترونیكی در تابستان سال ۸۴ با موضوع« به زیر آب رفتن آرامگاه كوروش» و «فروپاشی تدریجی تخت جمشید» در پی آبگیری سد سیوند، هرچند از سویی به مسئولان ساخت سد و مقام های دولتی فرصت داد تا در پاسخگویی تنها بر این موضوع انگشت بگذارند كه «پاسارگاد به زیر آب نمی رود» و انبوه پیامدهای آن را نادیده بگیرند، ولی از سوی دیگر این مسئله را به دغدغه بسیاری از هم میهنان تبدیل كرد و حتی باعث بازتاب آن در رسانه های جهانی شد. نخستین واكنش به این خبرها تاسیس «كمیته بین المللی برای نجات آثار باستانی دشت پاسارگاد» در شهر دنور در ایالت كلرادوی آمریكا بر دست دو تن از فعالان فرهنگی ایرانی (دكتر اسماعیل نوری اعلا و بانو شكوه میرزادگی) بود. این كمیته با برپایی سایت نجات پاسارگاد (Save pasargad.com) و دعوت گسترده از ایرانیان برای عضو شدن در آن و قراردادن نامه ای بر روی سایت كه تاكنون نزدیك به ۵۰ هزار امضا گرد آورده است همچنان پی گیر این موضوع است. این نامه كه به عنوان سازمان یونسكو تهیه شده است خواستار نظارت آن سازمان برای توقف ساخت سد است. از سوی دیگر شخصیت های علمی و جوانان معترض به ساخت سد سیوند در درون ایران نیز به كوشش های چندی از جمله نوشتن مقاله، سفر به منطقه و گذاشتن اعتراض نامه هایی روی سایت های داخل دست زدند.

با توجه به ادامه روند ساخت سد سیوند و نگرانی های موجود در مورد وارد آمدن آسیب های جدی به آثار تاریخی موجود در این منطقه شماری از موسسه های فرهنگی، نهادهای دولتی و غیردولتی با صدور بیانیه هایی خواستار توقف اجرای طرح و بررسی تمامی جوانب امر پیش از آبگیری سد شدند. از جمله این مراكز فرهنگستان هنر است كه با صدور بیانیه ای نگرانی خود را از وارد آمدن خسارت به آثار تاریخی و با ارزش منطقه اعلام كرده است. كمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز از جمله نهادهای پی گیر این موضوع بوده كه به ویژه در میانجیگری میان وزارت نیرو و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نقش مهمی داشته است. هم چنین شماری از تشكل های غیردولتی در زمینه تاریخ و فرهنگ ایران زمین با حضور در محوطه تاریخی پاسارگاد و انتشار بیانیه ای خواستار تعویق آبگیری سد سیوند شده اند. این گروه ها كه اكنون به چهل انجمن بالغ می شوند با تشكیل «پایگاه اطلاع رسانی برای نجات یادمان های باستانی» و راه اندازی سایت سیوند (Sivand.Com) در حال حاضر خواستار توقف ساخت سد تا رفع نگرانی ها هستند. آنان با برپایی همایش میراث باستانی و هویت ملی در دانشگاه تهران و با نامه نویسی به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، وزارت نیرو و كمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی اینك برای اجرای خواست خود به رئیس جمهور متوسل شده اند.

● ایرادهای حقوقی آبگیری سد سیوند

بی توجهی به اثری ثبت شده در فهرست آثار جهانی و میراث بشری می تواند بار دیگر ایران را در جایگاهی قرار دهد كه چندی پیش با معضل برج جهان نما قرار گرفته بود. میدان نقش جهان، اثر یگانه و نگین آثار دوران اسلامی آن هم در كشوری كهن، مسلمان و با فرهنگ چون ایران، در فهرست آثار در معرض خطر قرار گرفته بود. این موارد با توجه به تبلیغات جهانی كه علیه نظام جمهوری اسلامی وجود دارد می تواند در تخریب چهره انسانی و فرهنگی نظام نزد افكار عمومی جهانیان تاثیرگذار باشد، تاثیری كه تخریب مجسمه های بودا در افغانستان توسط طالبان را در پی داشت. علاوه برآن مجموعه ای از معاهدات جهانی مانند میثاق اجتماعی فرهنگی كه ما نیز به آن پیوسته ایم قانون ساز هستند. در ماده ۲۵ آن آشكارا میراث فرهنگی در زمره حقوق بشر ذكر شده است. هم چنین ماده ۲۷ اعلامیه حقوق بشر نیز بر این مهم پای فشرده است. اینها با توجه به ماده ۹ قانون مدنی ایران در حكم قانون داخلی هستند و هر ایرانی می تواند به آنها استناد كند و چون این معاهدات قانون ساز بوده اند، هر قانونی كه برخلاف اینها باشد وجاهت قانونی ندارد.

● راهكارهای پیشنهاد شده

تصمیم گیری درباره آبگیری سد قرار است خرداد ماه امسال انجام شود و آن طور كه گفته شده است وزارت نیرو به انجام آن مصر است. از آن رو كه سد سیوند، سدی خاكی با هسته رسی است اقتضای فنی سد ایجاب می كند كه آبگیری آن یك باره انجام نشود و به تدریج طی دو سال آبگیری شود. این وضعیت باعث شده تا مجری سد سیوند پیشنهاد دهد كه: «كارشناسان می توانند از این زمان به خصوص در بخش انتهایی سد برای نجات محوطه ها استفاده كنند.» در حالی كه كارشناسان باستان شناسی حداقل زمان مورد نیاز برای تنها نجات بخشی این محوطه ها و نه پژوهشی دامنه دار را ۴ سال می دانند (آن هم به شرطی كه محوطه جدیدی كشف نشود) در غیر این صورت بسیاری از محوطه ها به جز محوطه هایی كه در همان آغاز آبگیری به زیر آب خواهد رفت بدون كاوش غرق خواهند شد. مجری سد سیوند برای حل مشكل رطوبت نیز پیشنهاد كرده است آرامگاه كوروش را ایزوله كنند كه این تاثیری بر آسیب رسانی آب های زیرزمینی نخواهد داشت. بنیاد پژوهشی پارسه و پاسارگاد نیز به این بسنده كرده است كه : «با پایین آوردن میزان آبگیری، میزان رطوبت را كاهش دهیم.» اما كارشناسان محیط زیست این راهكار را مفید نمی دانند و معتقدند كاهش میزان آب تاثیری در میزان تبخیر آن ندارد. هم چنین برای كاهش رطوبت خاك اطراف دریاچه، طرح درخت كاری پیشنهاد شده است. در حالی كه كارشناسان جنگل كاری بر این باورند كه درختان هرچند در ابتدا در دورانی كه نهال هستند جذب كننده رطوبت اند ولی پس از آن به علت تبخیر و تعرقی كه دارند خود باعث افزایش رطوبت می شوند. استفاده از تجربه های دیگر كشورهای كهن چون مصر یا چین نیز اگرچه می تواند در آینده راهگشا باشد ولی در مورد سد سیوند كه نزدیك به سه چهارم مراحل ساخت آن به پایان رسیده، مطلوب نیست. در چین در مواردی مسیر رود را تغییر داده اند تا آسیبی به بناهای تاریخی وارد نشود و در مصر نیز در مورد سد آسوان، دولت های مصر و سودان با یاری بی دریغ كارشناسان جهانی كه از طریق یونسكو بسیج شده بودند اقدام به جابه جایی معابد بزرگ فیلای، كالایشا، آمادا و ... كردند كه این نیز درباره آثار ناشناخته تنگه بلاغی امكان پذیر نیست. این گونه است كه بسیاری از دوستداران یادمان های باستانی خواهان توقف ساخت سد و رها كردن آن هستند.