سد سیوند در ۹۵ كیلومتری شمال شیراز، ۵۰ كیلومتری تخت جمشید و در حدود ۱۷ كیلومتری پاسارگاد روی رودخانه پلوار و درون منطقه ای كه به تنگه بلاغی معروف است و در بخش هخامنش شهرستان پاسارگاد قرار دارد، مراحل پایانی ساخت خود را می گذراند. تنگه بلاغی دره عریضی است كه رودخانه پلوار در آن جاری است. این تنگه در حد فاصل پاسارگاد و تخت جمشید واقع شده است. بسیاری از سفرنامه نویسان این مسیر را دیده و همچنین در متون جغرافیای تاریخی فارس بر اهمیت آن به ویژه در دوره های كهن تاكید شده است. در منطقه پاسارگاد، رودخانه پلوار (سیوند) پس از گذشتن از كنار آرامگاه كوروش از راه تنگه بلاغی به شهر استخر و شهر پارسه (تخت جمشید) می رسد.

این رودخانه به عنوان حلقه پیوند دو محوطه ثبت شده در فهرست میراث جهانی، نه تنها به عنوان یكی از چشم اندازهای تاریخی فرهنگی، بلكه از منظر طبیعی و پیدایش مهم ترین استقرارهای دوره تاریخی ایران نخستین خاستگاه های امپراتوری هخامنشی و ساسانی در محدوده آن، حائز اهمیت فراوان است. همراه با پیچ و خم بستر طبیعی این رودخانه در امتداد تنگه بلاغی، جاده ای سنگ فرش وجود دارد كه گاه برای عبور آن بخش هایی از صخره كوه را تراش داده اند. پژوهشگران این جاده را تنها بخش بازمانده از راه معروف شاهی كهن ترین و بزرگ ترین جاده بین المللی جهان می دانند. راه شاهی كه در پادشاهی داریوش هخامنشی برای پیوند میان شهرهای بزرگ آن دوره ساخته شده بود شوش را به سارد (پایتخت لیدی كه امروزه در غرب تركیه است) وصل می كرد.

بر روی بخش هایی از این طولانی ترین جاده دوران باستان، به گفته هرودوت تاریخ نویس یونانی نفت خام ریخته بودند تا در هنگام عبور گرد و خاك برنخیزد. درباره اهمیت این راه می توان سخنان منیرو بوشناكی معاون فرهنگی سازمان جهانی یونسكو را از نظر گذراند. وی كه در دی ماه سال ۸۳ به دعوت مسئولان «سازمان میراث فرهنگی و گردشگری» به ایران دعوت شده بود تا از لوح ثبت جهانی پاسارگاد پرده برداری كند، درباره تهدیدات ناشی از ساخت سد سیوند به مسئولان آن سازمان گفت: «باید تلاش كنید اهمیت تنگه را از لحاظ تاریخی و هویتی به مسئولان كشوری تان گوشزد كنید. از طرف دیگر بكوشید تا صدای شما به گوش جهانیان برسد. من نیز به سهم خود در آگاه سازی مدیران یونسكو خواهم كوشید. تنگه بلاغی تنها بازمانده راه معروف شاهی در جهان است كه با زیر آب رفتن این بخش، تنها شاهد راه سازی آن دوران را از دست خواهیم داد.» در كنار این جاده آثاری از روستاهای دوره هخامنشی، كوره های ذوب فلز و گورهای سنگی وجود دارد.

● سد سیوند

تهیه طرح احداث سد سیوند در سال ۱۳۶۷ آغاز شد. پس از بررسی های همه جانبه این طرح به سازمان برنامه و بودجه ارائه شد و پس از دیدن امكانات و جزئیات طرح، ساخت سد از سال ۱۳۷۱ طی مراسمی با حضور آقای هاشمی رفسنجانی رئیس جمهور وقت و توسط شركت سكو وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز شد. سد سیوند سدی است خاكی با هسته رسی و ۵۷ متر ارتفاع كه طول تاج آن ۶۰۰ متر و ارتفاع تاج آن از سطح دریا ۵/۱۸۲۶ متر است. دریاچه آن ۲۵۵ میلیون مترمكعب گنجایش دارد.۱ این دریاچه در شرایط معمولی ۱۱ كیلومترمربع مساحت دارد كه این رقم در زمان سیلابی بودن رودخانه به ۱۵ كیلومترمربع می رسد. هدف از ساخت این سد، كنترل سیلاب های رودخانه سیوند و آبرسانی به ۹ هزار هكتار از زمین های زیردست سد در دشت توابع ارسنجان ذكر شده است. هر ساله از مخزن این سد ۱۰۰ میلیون مترمكعب آب برای مصارف كشاورزی برداشت خواهد شد كه ۳۰ تا ۴۰ میلیون مترمكعب به كشاورزانی داده خواهد شد كه پیش از آن از آب رودخانه استفاده می كردند و مابقی نیز برای توسعه كشاورزی دشت های پایین دست مورد استفاده قرار خواهد گرفت. برای سد سیوند با توجه به فرازپی هایی كه در آن ساخته شده عمر مفید ۵۰ساله عنوان شده است اما به دلیل اینكه سد در مسیر سیلاب هاست و در نتیجه رسوب آن بالا خواهد بود، ممكن است عمر مفید آن كمتر شود. سد دارای سه دریچه زیرین، میانی و زبرین است كه در ایران به علت عدم توانایی در رسوب گیری، به سرعت دریچه زیرین از سوددهی می افتد و بیشتر از دو دریچه دیگر برای هدایت آب سد استفاده می شود.

● سد سازی و حفظ میراث فرهنگی

طبق مصوبات سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور در ساخت هر پروژه بزرگ كشوری همانند سازمان باید گزارش هایی در مورد طرح ساخت سد تهیه شود. این گزارش ها كه گاهی به بیش از ۱۰ جلد هم می رسد شامل نتایج بررسی های مختلف در حوزه هایی نظیر زمین شناسی، عمران، اقتصاد و آب و هوا است. به تازگی با پیگیری هایی كه مسئولان سازمان محیط زیست صورت داده اند گزارش های محیط زیستی نیز به این گزارش ها افزوده شده است اما در مصوبات سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور هیچ اشاره ای به تهیه گزارش هایی پیرامون موضوع آسیب رساندن به محوطه های باستانی یا تخریب آنها نشده است. به همین علت نیز مشاور طرح ساخت سد سیوند هیچ توجیهی در این موضوع نداشت. با این حال در سال های ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ هنگامی كه مجریان سد قصد داشتند زمینی برای ساخت بخشی از تاسیسات و فضاها در نظر بگیرند با همه ارگان ها از جمله سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در ارتباط بودند. كارشناسان میراث فرهنگی و گردشگری اعلام كردند كه در آن منطقه ممكن است محوطه های باستانی وجود داشته باشد، پس با احتیاط عمل كنید. اما در این سال ها به آنها هیچ اطلاعی داده نشد كه بر اثر ساخت سد مقدار بسیار زیادی از محوطه باستانی به زیر آب خواهد رفت. این گونه بود كه ۱۰ سال پس از شروع به ساخت سد یعنی زمستان سال ۱۳۸۱ گروهی از كارشناسان مركز پژوهشی پاسارگاد راهی تنگه بلاغی شدند. آنها پس از بررسی و شناسایی دریافتند كه تنگه تنها محل گذر شاهی نیست بلكه آثار فراوانی در آن وجود دارد. در تیرماه سال ۱۳۸۳ در نشست كمیته میراث جهانی یونسكو كه در چین برگزار شد، محوطه باستانی پاسارگاد كه دربرگیرنده بخشی از تنگه بلاغی نیز است به علت دارابودن شاخصه های فراوان با صددرصد آرا در فهرست میراث جهانی یونسكو به ثبت رسید.

این پنجمین محوطه ایران بود كه به ثبت جهانی رسید و با این كار هر چند طبق كنوانسیون میراث فرهنگی و تاریخی باید از سوی كشور نگهدارنده اثر مورد توجه ویژه قرار گیرد و هیچ گونه اقدامی در راستای به خطر افتادن آن انجام نشود، اما از سوی دیگر یونسكو نیز برای نگهداری آن از هیچ گونه یاری ای كوتاهی نخواهد كرد و همچنین با تبلیغات جهانی راه را برای ورود گردشگران بیشتر هموار خواهد ساخت. به این ترتیب توجه ها بیشتر به سد سیوند معطوف شد به طوری كه در شهریور همان سال ۱۳۸۳ مسئولان «بنیاد پژوهشی پارسه و پاسارگاد» با انتشار اطلاعیه ای از كارشناسان دعوت كردند تا برای نجات بخشی آثار موجود در تنگه بلاغی به ایران بیایند.

در پی این فراخوان چندین گروه پژوهشی جهانی ( از دانشگاه های بولونیای ایتالیا، ورشو لهستان، كیوتو ژاپن، پژوهشگاه لومیر فرانسه، مركز مطالعات ایران شناسی آلمان و مركز باستان شناسی آلمان ) به همراه باستان شناسان ایرانی ( موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران) كار خود را در محوطه های باستانی بلاغی آغازكردند كه پژوهش های برخی از آنان اكنون نیز ادامه دارد.

● پیامدهای آبگیری سد سیوند

كارشناسان و مسئولان در این مورد كه دریاچه سد حتی پس از آبگیری كامل سازه های دشت پاسارگاد را غرق نمی كند اتفاق نظر دارند، اما دل نگرانی و انتقاد به سه موضوع زیر بازمی گردد:

۱) نخستین مشكل به آبرفتی و سست بودن خاك منطقه برمی گردد كه می تواند با بالا آمدن میزان آب سطحی ، زمینه را برای آسیب رسانی به پی سازه های دشت پاسارگاد (كاخ بارعام، كاخ دروازه ،كاخ اختصاصی، گور كمبوجیه، تل تخت و ... و به ویژه آرامگاه كوروش) آماده سازد. در این میان آرامگاه كوروش نزدیك ترین بنا به سد است كه هر چند از آخرین حد آبگیری كمتر از ۴ كیلومتر فاصله دارد ولی این فاصله به خط مستقیم كمتر از دو كیلومتر خواهد بود. در حال حاضر عمق سطح آب های زیرزمینی در پاسارگاد كم است كه با بهره برداری از سد، سطح این ارتفاع قطعاً كمتر نیز خواهد شد.

۲) دومین مشكل كه بسیار جدی تر است و تاكنون هیچ كارشناسی با قاطعیت آن را رد نكرده، افزایش رطوبت پس ا ز آبگیری سد و تشكیل دریاچه پشت آن است كه در درازمدت باعث تغییر اقلیم و آب و هوا (اكوسیستم) شده و آثار سنگی پاسارگاد را كه از جنس سنگ های آهكی و جذب كننده رطوبت هستند از بین خواهد برد. رطوبت اثر مستقیمی بر این آثار داشته و مسائلی چون رویش گیاهان در لابه لای سنگ ها را به دنبال دارد. آثار پاسارگاد فرسوده تر از تخت جمشید هستند و ارتفاعی نسبت به دشت ندارند و به همین دلیل آسیب پذیری آنها بسیار بالا است. پیش از این تصور می شد كه بتوان با استفاده از فناوری جلو تخریب های رطوبت را گرفت اما اكنون مشخص شده كه این تخریب ها اتفاق می افتد و ضرر ناشی از رطوبت بر روی سازه های پاسارگاد در درازمدت قطعی است.

۳) نكته دیگر اینكه در بیشتر مواقع جریان بادی از سمت دره و كوهستان بلاغی به سمت پاسارگاد برقرار است. با وجود دریاچه ای در آنجا بادی كه از آن سو می وزد رطوبت دره و دریاچه را به پاسارگاد منتقل خواهد كرد. با افزایش رطوبت سطح الارضی و تحت الارضی بر میزان رشد گلسنگ ها كه یكی از عوامل فرسایشی سازه های سنگی است، افزوده خواهد شد.

و مشكل سوم خود تنگه بلاغی است. این تنگه به دلیل عبور عشایر منطقه و مسیر كاروان رو تاریخی و آثار بسیار ارزشمندی چون بقایای معماری، اشیا و گورهای باستانی متعلق به ۷ هزار سال پیش تاكنون و وجود پوشش های گیاهی و زمین های كشاورزی از اهمیت بسزایی برخوردار است. تاكنون برخی از كوره های فلزریزی عهد داریوش را به دست آورده اند. همچنین از آنجا كه عمده حقوق جنسی كاركنان دربار هخامنشی را جو و شراب تشكیل می داده است، كارگاه های شراب گیری پرشماری در تنگه بلاغی به دست آمده است. نیز گورستان های وسیعی كه خود برای جامعه شناسی و انسان شناسی هر دوره ای بسیار ارزشمند هستند در این دشت قرار است به زیر آب بروند. البته نكته ای كه در اینجا شایان تاكید است منحصر به فرد بودن حوضه تنگه از نگره تاریخی است؛ چرا كه روند زندگی در این منطقه در یك درازای شگفت انگیز ده هزارساله قطع نشده است و می توان آن را به عنوان سندی از زندگی پیوسته ایرانیان و پیوستگی تاریخ كهن این سرزمین ارائه داد. امروزه هم چهار ایل بزرگ منطقه در دوره هایی از سال در این حوضه به سر می برند.

در واقع برخلاف مناطقی همچون میان رودان (بین النهرین) كه سالیان درازی است خاكبرداری از مناطق مسكونی عهد باستان در آنها انجام شده و از آن طریق، اطلاعات وسیعی درباره نوع معماری، تقسیم فضاهای خانه ها، كاركرد قسمت های مختلف خانه ها همچون آبریزگاه و آشپزخانه و نوع زیرساخت هایی همچون شالوده ها و نیز شبكه پساب در این مناطق به عمل آمده، مرودشت و دشت پاسارگاد (مرغاب) این گنجینه های مهم اطلاعاتی را تا زمان ما در سینه خود حفظ كرده اند . بخشی از آنچه تا به امروز به همت گروه های باستان شناسی مشترك ایرانی خارجی به دست آمده، از این قرار است:

دو غار كه سكونتگاه انسان های دوره پارینه سنگی ده هزار سال قبل بوده اند به همراه ابزارهای آن انسان ها، كوره های ذوب فلز و كوره های ۷۵۰۰ساله سفالگری، دهكده ای متعلق به دوره هخامنشی، دو گورستان بزرگ دوره اشكانی و ۷ كیلومتر مرز سنگی (دیوار دفاعی) مربوط به همین دوره، گورستان و روستای ۹ هكتاری ساسانی اسلامی ، گورهای سنگی دوره فرمانروایان محلی فارس (خرقه داران)، بخشی از یكی از شگفتی های سازه های آبی كه می تواند مبنای پژوهشی برای شناخت ایرانیان دوران باستان از سد و سد سازی باشد ... و تنها بخش بازمانده از راه شاهی. به این ترتیب با آبگیری سد سیوند بین ۸۰ تا ۱۷۴ اثر و محوطه باستانی كه هر محوطه شامل اجزای بسیار گوناگونی است به زیر آب خواهد رفت كه بسیاری از آنان تاكنون حفاری و شناسایی علمی نشده اند. تیم مشترك باستان شناسان ایران و ایتالیا (نخستین گروه در پروژه نجات بخشی آثار باستانی تنگه بلاغی) كه در اولین گام چهار هزار قطعه سفال متعلق به دوران فرا هخامنشی (۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سال پیش) را از سطح یكی از محوطه ها جمع آوری كرده بودند در گام دوم (اسفند ۱۳۸۳) در كنار راه شاهی دهكده متعلق به دوران هخامنشی را كشف كردند. علیرضا عسگری سرپرست ایرانی آن تیم با اشاره به این كه باستان شناسان از این كشف به شدت شگفت زده شدند، گفت: در ابتدا تصور می كردیم با یك محوطه سكونتگاهی موقت روبه رو باشیم ولی وقتی به آثار یك دهكده یك هكتاری برخوردكردیم غافلگیر شدیم. كشف این روستا با توجه به این كه در كنار راه شاهی جای گرفته است در آینده و با كاوش های بیشتر می تواند اطلاعات زیادی را در مورد زندگی در دوره هخامنشی در اختیار ما قرار دهد؛ چیزی كه برای تاریخ نویسان و جامعه شناسان بسیار اهمیت دارد. علاوه بر مشكل های عنوان شده سد سیوند این سد مشكلات دیگری نیز می آفریند كه از آن جمله است اثرات فاجعه بار زیست محیطی آن بر دریاچه نیریز.