● باغ فین

▪ در اواخر دوران شاهطهماسب زلزله مهیبی در شهر كاشان روی داد. كانون آن در منطقه فین بوده و در آنجا آسیب فراوانی به بناها وارد كرده است. پس از شاهطهماسب تا به حكومت رسیدن شاهعباس اول دو تن از خاندان صفوی به حكومت رسیدند. (شاه اسماعیل دوم، و محمد خدابنده پدر شاه عباس) در تمامیاین دوران حكومت مركزی ضعیف بوده و چندین سال حكومت كاشان در دست تركمنان افتاده است كه در آن دوران خرابیهای بسیاری به بار آوردهاند.

▪ در عهد شاهعباس پس از رفع فتنه تركمنها، شاه صفوی اوامری جهت عمران و آبادانی كاشان و تدارك وسایل توسعه و ترقی صنایع محلی و بهبود اوضاع عمومی آنجا صادر كرد و آقا خضرنهاوندی حاكم كاشان مأمور اجرای آن شد. حسن نراقی در كتاب آثار تاریخی شهرستانهای كاشان و نطنز آورده است:

«شاه عباس چون بنای سالخورده و ویران گشته فین را خور همسری با چشمه سلیمانیه و همت والای خود نمیدید، از این رو طرح كاخ جدیدی بدینگونه پی افكنده شد. مظهر آب روان چشمه را قریب۵۰۰ متر بالاتر از باغ قدیم یعنی در مكان چشمه كنونی قرار داد و باغشاه جدید را در محدوده زمینهای نوگیر به ابعاد ۱۵۷ متر طول شرقی و غربی در ۱۴۲ متر عرض شمالی و جنوبی حصار بندی كرد و در چهارگوشه آن برجهای گرد و مرتفعی بنا كرد و. . .»

شاهعباس برای رفع خطر سیل در حدود یك كیلومتری جنوب باغ سدی مستحكم با سنگ و ساروج ساخت كه هنوز هم پا برجاست.

خضرنهاوندی سالها در كاشان حكومت كرد و در طی این دوران بر قدرت خود افزود، تا جایی كه قدرتش به حدی رسید كه شاه عباس از نفوذ او احساس خطر كرد.

در سال ۱۰۱۶ هجری قمری به هنگام حضور شاه عباس (احتمالاً در باغ فین) كلهپزی با كارد به او حمله كرد و وی را از پای در آورد از آنجایی كه برادر وی ملاعبدالباقی نهاوندی صاحب كتاب «مآثر رحیمی» پس از قتل برادر به هندوستان فرار كرده و بر طبق نوشتههای او، این نتیجه دور از ذهن نیست كه این قتل، قتلی سیاسی بوده و به فرمان شاه اجرا شده است.

در اینباره حتی اسكندربیگ منشی نیز سكوت كرده است و مطلبی در كتاب عالم آرای عباسی ننوشته است. شاه صفی پس از مرگ شاه عباس به حكومت رسید. او نیز مانند پدر خود برای عمران و آبادی این باغ كوشید و طبقه فوقانی بنای شترگلوی صفوی با چوب و آهن در زمان او ساخته شد (سال ۱۰۵۰ هجری قمری) تا وی بتواند مناظر اطراف را از بلندترین نقطه مشاهده كند. شاهصفی نیز چندین بار به كاشان و باغ فین آمده است و در آخرین سفر خود در عمارت دولتخانه كه از ابنیه دوران شاهعباس است بر اثر افراط در خوردن شراب از پای درآمد و فرزندش عباس دوم در سن ۱۰ سالگی در آنجا تاجگذاری كرد.

لكهارت مینویسد: «شاه سلیمان و شاه سلطانحسین نیز حین عبور از كاشان مدتی در عمارتهای دولتخانه و باغ فین با تشریفات توقف و كامرانی مینمودهاند.»

پس از شاه سلطان حسین و حمله افغانها كاشان مورد بی مهری واقع شد و بسیاری از عمارتهای آن رو به ویرانی گذاشتند.

در سال ۱۱۷۵ هجری قمری هنگامیكه شهریار زند در آذربایجان بود زكیخان در اصفهان علم طغیان و سركشی بر افراشته كاظمخان بختیاری را با گروهی به حكومت كاشان فرستاد، عبدالرزاق كه از طرف كریمخان وكیلالرعایای آن شهر بود از مشاهده بیدادگریها به خشم آمده و نیمه شبی بر آنها تاخت و كاظمخان را دستگیر نمود. زكیخان پس از این حادثه گروه دیگری را به سركردگی علیمحمدخان به كاشان فرستاد. آنها در عمارت دولتخانه پناه گرفتند، منتهی عبدالرزاقخان آنجا را تصرف كرد و علیمحمدخان به باغ كه برج و باروهای مستحكمیداشت پناه برد. كریمخان كه عازم بازگشت به اصفهان بود دستهای را روانه كاشان نمود آنها نیز بی درنگ به باغشاه حمله بردند و از آنها شكست خوردند. علی محمدخان كه از رسیدن كریمخان بیمناك شده بود سرهای كشتهها را جدا كرد و به اصفهان گریخت.

در دوران حكومت عبدالرزاقخان زلزله شدیدی در كاشان به وقع پیوست كه خانههای آن شهر را ویران كرد. پس از این جریان، وی با فرمان كریمخان شروع به تعمیرات در كاشان و باغ فین نمود و عمارت جدیدی نیز به ابنیه این باغ افزود كه به خلوت كریمخانی موسوم است.

در عهد كریمخان شه ملك قباد با سعی سلیم حاكم پاك نهاد

تعمیر چو یافت باغ فین آذر گفت آباد شده عمارت فین آباد

ابیات بلا قطعه شعری است كه آذر بیگدلی سروده است و بیت آخر آن به حروف ابجد سال ۱۱۷۶ هجری قمری را نشان میدهد.

پس از كریمخان نسیم امیدی كه به سوی باغ وزیده بود برای مدتی از حركت باز ایستاد. اما با به قدرت رسیدن فتحعلیشاه و نظر توجهی كه این پادشاه به آنجا كرد، باغ دوباره اهمیت خود را باز یافت.

فتحعلیشاه بر اثر دلبستگی هایی كه به صفای باغ و زیباییهای چشمه فین داشت به حاجی حسینخان صدراعظم اصفهانی سرپرست حوزه حكمرانی كاشان دستور داد تا همزمان با ساختن مدرسه سلطانی خرابیهای باغ را مرمت نموده آنجا را زیب و آرایشی شاهانه بدهند. در مدتی كه این مكان در حال تعمیرات و نوسازی بود خود شخصاً برای سركشی و تفرج در باغ حاضر میشد تا در سال ۱۲۲۶ هجری قمری كار ساخت آن به پایان رسید.

● افزودههای دوران فتحعلیشاه به باغ فین عبارتند از:

▪ نقاشیهایی كه در شترگلوی صفوی به بنا افزوده شده است، كه عبارت بودند از تصویر دربار رسمی فتحعلیشاه:

تمثال شهنشاه فلك و جاه است این یا پیكر مهر و طلعت ماه است این

هركس كه به او نظر كند میگوید سلطان جهان فتحعلیشاه است این

▪ تصویر دیگری در همین بنا در حال شكار

▪ ساخت حمام بزرگ و یا حمام سلطنتی

▪ ساخت شتر گلوی قاجار (فتحعلیشاهی) در سمت جنوب غربی باغ.

▪ ایجاد خلوت نظام الدوله (حرمسرا) توسط دامادش علی محمد خان نظام الدوله.

فتحعلیشاه در سالهای ۱۲۲۴،۱۲۲۵،۱۲۲۶ و ۱۲۳۴ هجری قمری در باغ فین اقامت كرد. آخرین دیدارش از باغ در سال ۱۲۴۹ هجری قمری هنگام عزیمت به سوی اصفهان انجام گرفت.

در سال ۱۲۵۶ هجری قمری محمدشاه در راه مسافرت به اصفهان مدت دو هفته در باغ فین اقامت كرد و دستورهای مؤكدی برای مرمت و نگهداری آن صادر نمود. در سال ۱۲۵۸ نیز وی مدتی در باغشاه اقامت داشته است. در دوران مقارن سلطنت وی عمارت شاهنشین و حوض جوش مقابلش ساخته شده است.

در ماه ذیقعده ۱۲۶۷ هجری قمری هنگام بازگشت ناصرالدینشاه از اصفهان به پایتخت وی به اتفاق میرزا تقیخانامیركبیر یك هفته در این باغ به سر برد. امیركبیر در آنجا به شاه اصرار كرد كه میرزا علیخان پیشخدمت خاصه شاه را كه محرم اسرار او بود از درگاه سلطنتی اخراج و به گروس تبعید كند و ناصرالدین شاه با تمام ناگواری به این خواسته امیر تن داد و این گواه بر قدرت امیر در آن زمان بود. اما این قدرت دیری نپایید، چند ماهی از این واقعه نگذشته بود كه در سال ۱۲۶۸ هجری قمری امیركبیر به كاشان تبعید شد، و پس از چهل روز در ۱۸ ربیع الاول ۱۲۶۸ هجری قمری بر اثر سعایت بدخواهان در حمام كوچك باغ (حمام صفوی) به قتل رسید و باغ فین را در ماتم و اندوهی ابدی فرو برد. . ..

در دوران محمدعلیشاه (دوران مشروطه خواهی) نایب حسین كاشی و پسرانش در حدود ۱۴ سال در اطراف كاشان و حتی در نواحی یزد بنای یاغیگری گذاشتند و در این دوران آسیب فراوانی به باغ و اشیاء و درختان آن وارد كردند. پس از این مدت سرانجام دولت مركزی توانست كه این شورش را كنترل كند و نایبحسین و پسرش ماشاءا . . . خان دستگیر شدند؛ دیوان حربی در مورخه ۵ سنبله ۱۲۹۸ خورشیدی مطابق با ۱۳۳۷ هجری قمری در باغ تشكیل شد و حكم اعدام یاغیان را صادر كرد پس از آن به مرور باغ مورد توجه قرار گرفت و برخی از خرابیها مرمت گردید، تا اینكه سرانجام در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ خورشیدی به شماره ۲۳۸ در فهرست آثار ملی ثبت گردید.