آیین های کهن و متفاوت عزاداری محرم در شهر های مختلف

وجود صد ها اماکن مقدس در ایران, بازار گردشگری مذهبی را بسیار داغ کرده است باتوجه به نزدیک شدن به واپسین روز های فصل تابستان, موج دوم سفر های تابستانی در کشور آغاز شده و از آنجایی که این روز ها با ایام شهادت سالار شهیدان امام حسین ع نیز مصادف شده می تواند فرصت مناسبی برای گردشگری مذهبی و آشنایی با کهن ترین آیین عزاداری اقوام ایرانی در محرم باشد

زیارت در کنار سیاحت یکی از بخش جدا نشدنی از زندگی ایرانیان است. گردشگری مذهبی از دیرباز مورد توجه مردم این سرزمین بوده است؛ آن زمانیکه ایرانیان ماه ها سختی سفر را به جان میخریدند تا به خانه خدا سفر کنند. هم اکنون گردشگری مذهبی یکی از پر رونق ترین بخش های این صنعت نوپا در کشور است و به جرات میتوان گفت درصد بالایی از درآمد گردشگری کشور را نیز به خود اختصاص داده است.

وجود صدها اماکن مقدس در ایران، بازار گردشگری مذهبی را بسیار داغ کرده است. باتوجه به نزدیک شدن به واپسین روزهای فصل تابستان، موج دوم سفرهای تابستانی در کشور آغاز شده و از آنجایی که این روزها با ایام شهادت سالار شهیدان امام حسین(ع) نیز مصادف شده؛ میتواند فرصت مناسبی برای گردشگری مذهبی و آشنایی با کهن ترین آیین عزاداری اقوام ایرانی در محرم باشد.

شکوه آیین محرم در سرزمین بادگیرها

شکوه عزداری مردم سرزمین بادها و بادگیرها در سوگواری روز عاشورا، آیین نخل برداری است. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا(ع) یا نمادی از یکی از شهدای کربلا درمی آورند. نخلی از جنس چوب و به شکل برگ درخت یا سرو که هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد، اما به این نام خوانده می شود. مراسم نخل برداری از ویژگی های منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است که با همکاری و همیاری اهالی در تمام مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل آن گرفته تا کمک در تزیین و عَلَم کردن و حمل آن در روز عاشورا برگزار می شود.

دربرخی موارد، زرتشتیان یزد هم در ساختن نخل ها، همیاری و همکاری دارند. آن ها حضرت سیدالشهدا(ع) را همسر شهربانوی ایرانی دانسته و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائل هستند. مراسم آذین بندی و آماده کردن نخل ها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان، بسیج همگانی اهل محل و آبادی صورت می گیرد. برخی ها در یزد و حوالی آن، درختان خود را وقف می کنند تا در زمان کهنسالی آن ساقه هایش را صرف مرمت نخل کنند. نخل های بزرگ، پس از تزیین، چندین تُن وزن پیدا می کند و معمولا برای بلند کردن و حرکت آن نیروی بسیاری لازم است؛ مثلا نخل های میدان امیر چخماق، میدان امام تفت، میدان مهریز، هر یک به زور ده ها نفر نیاز دارد.

روز «یا عباس یا عباس» در شاهرود

پنجمین روز از ماه محرم هر سال در شهر شاهرود روز«یاعباس یا عباس» نامیده شده و مراسم طوق بندان در این روز بر پا می شود. این نشانه از سه قسمت پایه چوبی، بدنه فلزی سینی مانند مشبک به شکل قلب و زبانه فولادی به عرض تقریبی 10 سانتی متر و طول یک متر تشکیل می شود. در باور اهالی منطقه، این نشانه، نمادی از علم و بیرق علمدار واقعه کربلا حضرت ابوالفضل العباس (ع) است.پس از جامه به تن کردن بدنه طوق با پارچه های مشکی، سبز و غیره در این روز توسط سادات و پیرغلامان اباعبدا... الحسین(ع) انجام می شود.

بزرگ ترین و سنگین ترین طوق شهر، طوق «بابا علی» نام دارد. اگر در هنگام حمل طوق به طور ناگهانی تیغه آن بر زمین بیفتد، بلافاصله گوسفندی را در همان محل قربانی می کنند. در غیر این صورت معتقدند که پیشامد ناگواری برای شخص حامل طوق اتفاق خواهد افتاد. هر طوق بنا بر سال های گذشته در مقابل خانه افرادی که نذر دارند، با حضور عزاداران و با ذکر سلام و صلوات توسط سادات یا پیرغلامان تکایا و مساجد ادا می شود؛ پس از جامه شدن همه طوق ها، در ساعت چهار بعد از ظهر، عده ای از بزرگان تکیه ها در حالی که اشعار محتشم کاشانی را زمزمه می کنند، در جلوی دیگر عزاداران به حرکت در می آیند؛ در مقابل آن ها بیرق سفیدی توسط یکی از خادمان تکیه بازار حمل می شود. این بیرق به حضرت عباس (ع) منتسب بوده و رنگ سفید آن از عزیمت آن حضرت برای آوردن آب و نه جنگ طلبی حکایت دارد.

آیینی که در یونسکو ثبت شد

مراسم قالی شویان مشهد اردهال کاشان، یکی از مهم ترین آیین مذهبی در کشور است که در یونسکو نیز به ثبت جهانی رسیده است. این مراسم قدمتی چند هزار ساله دارد و به عنوان یکی از مهم ترین آیین های مذهبی ایران شناخته می شود.هر ساله با نزدیک شدن به دومین جمعه ماه مهر، تکاپویی در میان مردم فین کاشان و ساکنان روستای خاوه اردهال راه می افتد که خبر از فرا رسیدن زمان برگزاری یکی از مراسمات آیینی و مذهبی مهم می دهد که قالیشویان نام دارد و در آستان مقدس امامزاده سلطان علی بن محمد باقر ( ع ) در مشهد اردهال برگزار می شود.این مراسم که به عنوان جمعه قالی یا قالی شورو نیز شهرت دارد، تنها آیین مذهبی در دنیای اسلام است که به تاریخ شمسی برگزار می شود و پس از گذشت سالیان بسیار، هنوز هم شکوه و عظمت خاصی را به نمایش می گذارد.مراسم قالیشویان یکی از آیین های کهن ایران با قدمتی بیش از هزار سال است که همچنان به دست مردمان این سرزمین حفظ و تقویت می شود. به عقیده کارشناسان، دیرینگی و تاریخی بودن این مراسم و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن، شایستگی ثبت در فهرست میراث ناملموس یونسکو را داشته است و به همین سبب نام آن از دسامبر ۲۰۱۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. مراسم قالیشویان برای زنده نگه داشتن یاد امامزاده سلطان علی بن محمد باقر ( ع ) و سوگواری در شهادت ایشان برگزار میشود. مردم و اهالی فین کاشان که از حامیان آن حضرت بودند، وی را به این دیار دعوت کردند. زمانی که ایشان قصد ترک کاشان را به مقصد مشهد اردهال داشتند، در ۲۷ جمادی الثانی سال ۱۱۶ هجری قمری به هنگام نماز و دعا به شهادت رسیدند و دشمنان در محلی موسوم به قتلگاه سر مبارک ایشان را از بدن شان جدا کردند.

دو روز پس از شهادت، اهالی فین خبردار شدند و با بیل، چوب و چماق قدم به اردهال گذاشتند و پس از جنگ با سپاه کفر توانستند در روز سوم شهادت، به پیکر مطهر ایشان دست پیدا کنند. مردم شهر برای دفن جسد، ایشان را در قالی سجاده اش پیچیدند و روی دوش گذاشتند؛ سپس با ذکر حسین حسین به کنار نهر باریکرسف که امروزه به چشمه شازده حسین ( ع ) شهرت دارد، رفتند و جنازه را بر زمین نهادند.جسد نیاز به غسل داشت، به همین منظور عده ای سپاهیان خدا با سلاح های خود به جنگ با کفار پرداختند و عده ای دیگر با چرخیدن به دور خود سعی در پراکندن دشمن و حفظ جسد داشتند تا دیگران بتوانند آن را شست وشو دهند. سپس با تلاش بسیار توانستند جسد پاک ایشان را تطهیر کرده و به خاک بسپارند. از آن پس به یاد این واقعه و حوادثی که در خاکسپاری ایشان به وقوع پیوست مراسمی را برگزار می کنند تا یاد آن بزرگوار و یاران شهیدش را زنده نگه دارند؛ مراسمی که امروز از آن با عنوان قالی شویان یاد می شود.

طشت گذاری آذریها

عزاداری شهرهای آذربایجان و اردبیل با دو رسم خاص «طشت گذاری» و دسته های «شاخسی، واخسی» معروف است که با مرثیه ها و آداب خاصی برگزار می شود. دسته های عزاداری «شاخسی، واخسی» (شاه حسین، وای حسین)، بنابر سنت دیرینه آذربایجانیان، همه ساله از دهه آخر ماه ذیحجه، فعالیت خود را شروع می کنند.به این شکل که دسته های عزاداری شاخسی، واخسی، از چند روز مانده به ماه محرم، شب ها در حسینیه ها و مساجد تشکیل شده و با حضور عزاداران، در صف هایی طویل و زنجیروار، راهی کوچه و خیابان شده و مرثیه ها و اشعار مذهبی در رثای سالار شهیدان و یارانش سرمی دهند. اوج این مراسم درظهر عاشورا و پس از اتمام عزاداری ظهر عاشوراست که عزاداران، با ذکر «شاخسی، واخسی»، پس از طی کردن مسیری طولانی نهایتا خود را به خیمه های به آتش کشیده شده (نماد خیمه های امام حسین(ع) و یارانش در کربلا) رسانده و به سوگ واقعه می نشینند.

رسم دیگر، «طشت گذاری» یا «طشت گردانی» بوده که منسوب به اردبیل، به طور خاص و مردم آذربایجان به طور عام است. در این آیین، طشت، نماد مشک سقای کربلا، نماد آب رود فراتی است که به روی حسین(ع) و یارانش بسته شد؛چرا که واقعه کربلا و بسته شدن فرات به روی امام حسین(ع)، یاران شان و ایثارگری های سقای کربلا برای رساندن آب به تشنگان و حماسه آفرینی آنانی که با لبانی تشنه به شهادت رسیدند، به یقین قداست و جایگاه والای آب را در فرهنگ شیعیان و به خصوص ایرانیان، بیش از پیش عمق بخشیده است تا آنجا که انعکاس این امر را در فرهنگ مردم و به خصوص در شکل گیری آداب و رسوم و آیین های آن ها شاهد هستیم.

تاسوعا و عاشورا در ابیانه

ابیانه از روستاهای تاریخی ایران با مردمانی اصیل و سنتی است که به سنن خود بسیار پایبندند. محرم و عزاداری های آن، یکی از مهم ترین و پر شورترین مراسم های مذهبی آن هاست.اهالی ابیانه، حتی اگر مهاجرت کرده و به شهرهای دیگر رفته باشند، خود را برای سوگواری های حسینی به ابیانه می رسانند؛ به طوری که در دو روز تاسوعا و عاشورا حدود چهار هزار نفر جمعیت در ابیانه به عزاداری شهادت اباعبدا... حسین (ع) می پردازند.نکته جالب توجه در این روستا، پوشش مردان و زنان ابیانه است که تحت هر شرایطی آن را حفظ می کنند، حتی در عزاداری ها و محرم...مردم ابیانه همانند مردم دیگر نقاط ایران برای این روز تاریخی، رسم های خاص خود را دارند و از شب تاسوعا خود را مهیا می کنند. « ذاکری» مراسم خاص شب تاسوعای حسینی است که در آن مردم در مسجد «یسمان» دور هم جمع می شوند و نوحه هایی را با نوای و آهنگ های خاص خود می خوانند.در صبح و پیش از شروع عزاداری های ظهر تاسوعا، مردهای محله «هرده» جلوی امام زاده جمع شده و باحرکت عَلَمی مزین به پارچه های قرمز به سمت خانه هایی می روند که از محرم سال گذشته تا امسال، عزیزی را از دست داده اند.

خانواده های عزادار نیز جلوی در منزل خود خیرات و نذری می گذارند و اهالی که برای عرض تسلیت می آیند از آن ها برداشته و فاتحه ای نثار روح مرحوم کنند.علمی که در جلوی این جمعیت به حرکت در می آید به « پارسا» معروف است؛ به همین خاطر به این مراسم پرسه یا پرسا گفته می شود. برخی به آن «علم قاسم» می گویند که به یاد حضرت قاسم علم بلند و گردانده می شود.جالب است بدانیم تا زمانی که مراسم «پرسه» تمام نشود، نخل گردانی پایین دهی ها شروع نخواهد شد.یکی از جذاب ترین و قدیمی ترین مراسم های روز تاسوعا در ابیانه، جغجغه زنی است که برای اهالی این روستا و مهمانانش بسیار جالب و دوست داشتنی است. این مراسم مختص ابیانه و باقی مانده از روزگار باستان است که برای دیدن آن باید به این روستا رفت.جغجغه، ابزاری چوبی است که بر هم می کوبند. سوگواران حسینی جَغجَغه ها را از روی پله های مسجد برداشته و بعد از تشکیل صف و شروع نوحه خوانی دو جغجغه را به هم می کوبند و صدای چِک چِک در ترکیب صدای طبل و سنج، فضایی خاص و نوایی شنیدنی و جذاب را به وجود می آورد.در طول مسیرِ گذرِ هیات جغجغه زن، افرادی که عزیزی از خانواده خود را از دست داده اند، در مسیر نشسته و نذری پخش می کنند.

نکته جالبی که در این مراسم وجود دارد، نوحه های آن است که در دستگاه های موسیقی ایران خوانده می شوند و از سبک های «یک ضرب»، «سه ضرب» در «دستگاه شور» و «پشت سر هم» در جغجغه زنی بهره می برد.مراسمی حزن انگیزی در صبح عاشورا توسط مردم ابیانه اجرا می شود که دل هر انسانی را در ابیانه به صبح کربلا پیوند می دهد و اشک از دیدگان همه جاری می شود.مراسمی بی ریا به نام «طلوع خوانی» که پیش از اذان صبح تاطلوع آفتاب ادامه دارد و در آن اشعاری از مصیبت این روز می خوانند و پس از آن به سمت حسینیه می روند تا نماز صبح را اقامه کنند. پس از نماز از مردم با آش شله قلمکار و حلیم پذیرایی می شود.

چاووش عزا در کاشان

در آخرین روز ذیحجه با ورود دسته «چاووش عزا» به بازار شهر کاشان مردم و کسبه از فرا رسیدن ماه محرم مطلع می شوند. بیشتر اعضا ی این دسته مداحان اهل بیت(ع) هستند که هر کدام در مسیر راه اشعاری را در رثای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا می خوانند. با نگاهی به تاریخ عزاداری سنتی در کاشان و شهرهای همجوار آن، همچون نطنز، آران و بیدگل و اردستان به برخی آیین های سنتی ازجمله نخل گردانی و حمل خیمه گاه حسینی و شهدای کربلا بر می خوریم که در زمان آل بویه مرسوم بوده و در زمان قاجار نیز با برپا کردن تکیه ها، آیین های تعزیه رونق بیشتری گرفته است. عزاداری های سنتی در شهر کاشان سابقه ای طولانی دارد؛ به طوری که سابقه برپایی عزاداری در چند هیات به بیش از دو قرن می رسد.

مجلس روضه خوانی بیت آیت ا... مدنی که بیش از دو قرن نسل به نسل بر پا می شود. یک قرن از سابقه برپایی مجلس روضه خوانی در بیت آیت ا... یثربی در مسجد حبیب ابن موسی (ع) می گذرد و مجلس روضه خوانی در مسجد «درب یلان» از طرف مرحوم حاج ارباب حسن تفضلی دو قرن پیش از پدر وی به یادگار مانده که هنوز همه ساله برگزارمی شود. مراسم «توغ» برداری در کاشان نیز از جمله آداب مورد توجه اهالی این شهرستان است. زمان برداشتن توغ در کاشان معمولا در شب و روز عاشورا و شانزدهم محرم است، مرسوم است که دسته های عزاداری به دنبال آن به بازار رفته و در پای آن عزاداری می کنند.

چایینه زنان در ایلام

در ایام محرم بیشتر مردها در سوگواری سالار شهیدان امام حسین (ع ) و یارانش، نقش فعال تری دارند اما در میان مردم ایلام، زنان در رسم «چایینه» دیگر تنها شاهدان اندوهگین نیستند و مراسم ویژه ای دارند؛ از جمله این چایینه ها می توان به چایینه حضرت قاسم (ع) در روز هفتم، چایینه حضرت عباس (ع ) در روز هشتم، چایینه امام حسین (ع ) در روز دهم و چایینه روز اربعین حسینی اشاره داشت.

به طور مثال در چایینه قاسم، بر تن دختری جوان و ازدواج نکرده لباس عروسی می پوشانند و پس از آن چایینه خوان ها، این رسم را به جا می آورند.

عزاداری به وسعت یک شهر

زنجان شهر کوچکی است و جمعیت آن به پانصد هزار نفر هم نمی رسد، اما سال هاست که درعصر روز هشتم محرم به یاد سقای دشت کربلا چندین هزار عزادار از حسینیه اعظم به سوی امامزاده ابراهیم شهر حرکت می کنند که حتما تصاویرش را در تلویزیون دیده اید. در سال های اخیر بیش از 200 هزار نفر در این دسته شرکت می کنند. علاوه بر اهالی شهر، جمعی از اهالی استان های آذری زبان همسایه و حتی کشور آذربایجان خود را به زنجان می رسانند تا در این آیین بی نظیر شرکت کنند.کثرت نذورات از سراسر جهان از جمله چندین هزار گوسفند اهدایی و قربانی کردن آن ها پیشاپیش دسته، صحنه جالبی را خلق می کند. این گوسفندهای نذری به حدی است که می توان حسینیه اعظم زنجان را دومین قربانگاه مسلمانان جهان پس از منا نامید!

در این دسته نه علم کشی می کنند و نه از زنجیر زنی و طبل دهل رایج در دسته های عزاداری خبری است؛ فقط سیل انسان های عزاداری است که نوحه های سنتی و قدیمی را زمزمه می کنند و بر سر و سینه می زنند. مسجد حسینیه اعظم زنجان و گرمابه قدیمی آن در جنوبی ترین بخش بافت قدیمی شهر زنجان و در محله ای معروف به «سیدلر» واقع شده که به دروازه جنوبی شهر (دروازه قلتوق) مشرف بوده و براساس کتیبه ای که بر سردر ورودی گرمابه این مجموعه قرار دارد، تاریخ تجدید بنای آن به عهد ناصرالدین شاه بازمی گردد.

نوای غم انگیز محرم در بوشهر

آوای غم انگیز نوحه خوانی و نوازندگی سنج و دمام بوشهری ها در ماه محرم و صفر حکایت از دردها و غم های فراوان آن ها دارد. سینه زنی در بوشهر و سایر شهرهای خطه جنوب با شکوه خاصی برگزار می شود. سینه زنی بوشهری به این صورت است که نوحه خوان در وسط می ایستد و بین 5 تا 20 حلقه انسانی دور او تشکیل می شود. سینه زن ها به صورت دایره ای می چرخند و حرکت پای آنان با نوای نوحه خوان هماهنگی دارد؛ صحنه هایی بسیار تماشایی و شور انگیز که هر بیننده ای را تحت تا ثیر قرار می دهد.این نوع سینه زنی حالا از بوشهر به بقیه شهرهای جنوب هم راه یافته است. اوج اجرای سینه زنی، هنگام اعلام واحد توسط نوحه خوان است که در آخرین لحظات سینه زنی و دمام که دریای مواج سینه زنان در اوج هیجان و شور و خلسه فرو رفته، پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا می گوید «واحد» و گروه سینه زن یک صدا جواب می دهند «ا... واحد» و نوحه خوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا می خواند.از قدیمی ترین محله های بوشهر که از قدیم الایام مردم به برپایی مراسم سوگواری سید و سالار شهیدان پرداخته اند، چهار محل است که ازشب های ابتدایی ماه محرم بیشتر بوشهری ها به آنجا می روند.

در «شام غریبان» بوشهری ها در حالی که علم ها را به صورت خوابانده حمل می کنند با حرکت در معابر عمومی و اجتماع در مساجد، تکایا و حسینیه ها با خاموش کردن چراغ ها و در فضای تاریک در غم شهدای دشت کربلا و حالات خاندان رسول ا...(ص) اشک ماتم می ریزند. کسانی که برای دیدن عزاداری به بوشهر می روند، باید بدانند که آنجا غذاهایی که به صورت نذری پخته می شوند، بیشتر محلی هستند. در صبحانه، نان لو اش بوشهری با سبزی و گوشت پخته و بین عزاداران پخش می شود. ناهار و شام هم بیشتر شکر پلو با شکر و زعفران و قیمه بوشهری با گوشت و نخود له شده می پزند.