خانه وثوق الدوله یا سرای وثوق الدوله از نظر موقعیت مکانی در محله سرچشمه واقع در خیابان امیرکبیر، کوچه میرزامحمود وزیر واقع شده است. این خانه ارزشمند با پیشینه ای نزدیک به دو قرن در سال ۱۲۱۱ هـ.ش در زمان سلطنت محمدشاه قاجار برای میرزامحمد قوام الدوله آشتیانی از صاحب منصبان و رجال آن دوره ساخته شد. آشتیانی در آن زمان در دیوان محاسبات کشور سمتی برعهده داشت و چون در آن ایام، شغل ها به صورت موروثی از پدر به پسر می رسید بعد از وی، معتمد السلطنته پسر قوام به سمت پدرش منصوب شد و سپس این سمت به میرزاحسن خان وثوق الدوله واگذار شد و خانه مذکور به صورت ارث در اختیارش قرار گرفت. البته به روایت دیگر توسط خود وثوق الدوله خریداری شد و از آن زمان تاکنون به آن خانه، سرای وثوق الدوله می گویند. وثوق الدوله از کارگردانان اساسی تاریخ مشروطیت بود که تاثیرات مهمی در فضای سیاسی آن دوران از خود برجا گذاشت. او پس از ادامه تحصیل، مامور محاسبات مالیات آذربایجان شد، سپس وزیر کشور، وزیر دارایی، وزیر خارجه و سرانجام در فاصله سال های ۱۲۹۶ تا ۱۳۰۰ هـ.ش در دو نوبت به مقام نخست وزیری رسید. همچنین قرارداد ننگین ۱۲۹۹ در زمان نخست وزیری وی منعقد شد. مورخان از او به عنوان دو شخص متفاوت یاد می کنند، یک، شخصی خائن و از طرفی شخصی ادیب، اندیشمند و نویسنده ای والا که دارای دیوان اشعار است. او سرانجام در سال ۱۳۲۹ هـ.ش در ۹۰ سالگی درگذشت و در مقبره خانوادگی در قم به خاک سپرده شد.

● بنا و معماری سرای وثوق الدوله

خانه قوام الدوله آشتیانی در ابتدا مساحتی در حدود ۱۲هزار متر مربع داشت که بعدها به دلیل تعریض کوچه، قسمت اعظمی از خانه ویران گشت. ناگفته نماند که در مجاورت این خانه نیز حمام قوام الدوله قرار داشت که در گذشته یکی از در های خانه به سمت حمام باز می شد که در طول زمان این حمام به تاریخ پیوست و اثری از آن باقی نمانده است. همچنین فضای سبز و پارک فعلی موجود در آن مکان، در آن ایام پارکینگ کالسکه در کنار خانه محسوب شده بود.

نخستین عاملی که بازدیدکننده را به این خانه باارزش جذب می کند، نظم و تقارن موجود در خانه است که پوشیده شده از آجر و چوب است، همچنین هنگام مشاهده بنا، دو بادگیر قرینه در بالای بام خانه نیز از عناصر زیبای این سرای باقدمت است. اکثر خانه های دوران قاجار مانند سرای وثوق الدوله شامل اندرونی و بیرونی بود که دورتادور حیاط بیرونی آن اتاق هایی وجود داشت که در حال حاضر اثری از آنها باقی نمانده است. تزیینات قسمت اندرونی این خانه از شاهکارهای معماری سنتی و اصیل ایرانی است که توسط هنرمندی به نام لطفعلی شیرازی در سال ۱۲۱۱ هـ.ش انجام شده است البته نقاشی های به کار برده شده در اندرونی ابتدا برگرفته از هنر ایرانی بوده که با بازسازی های مجدد، تزیینات و نقاشی به اشکال فرنگی درآمده است.

● تالار آینه

از بخش های دیدنی این خانه، تالار آینه در طبقه همکف است که از سایر اتاق های دیگر مجزا و بزرگ بوده و مخصوص پذیرایی از میهمانان و سیاستمداران وقت به شمار می رفته که در قسمتی از آینه ها، تصاویر زنان فرنگی به چشم می خورد. در این تالار پنجره های اورسی (پنجره هایی که به جای گشتن روی پاشنه، با حرکت عمودی از پایین به بالا یا برعکس باز می شوند) بسیار به چشم می خورد که با شیشه های کوچک رنگین آرایش شده است.

● تالار بتنی یا سفره خانه

تالار بتنی که سفره خانه نیز نامیده می شود از دیگر اتاق هایی است که در ضلع جنوبی بنا واقع شده است این قسمت به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود به زمستان نشین موسوم است زیرا در فصول سرد سال این بخش از خانه بیشترین قسمت آفتابگیر منزل را تشکیل می دهد و از درجه حرارت بالاتری نسبت به سایر نقاط بنا برخوردار است. در قسمت شمالی نیز یک فرورفتگی وجود دارد که شاه نشین این اتاق محسوب می شود.

● ورود گردشگران ممنوع

به دلیل آنکه مصالح ضعیفی درخانه به کار رفته، پایه بنا بسیار سست است و چندین بار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته که آخرین آنها در سال های ۴۵ و ۵۰ هـ.ش به دست استاد محمدکریم پیرنیا تحت نظر استاد حبیبیان انجام شد. این خانه که مدت هاست تحت مالکیت سازمان میراث فرهنگی قرار دارد در سال ۱۳۸۱ توسط شورای بین المللی ابنیه و محوطه تاریخی به نام ایکوموس که مقر آن در پاریس قرار دارد، اجاره شد که متاسفانه این موسسه از اوایل آذرماه اجازه ورود گردشگران و اهالی محله را به خانه نمی دهد حتی اعضای مجامع خیرین با مجوز سازمان میراث فرهنگی اجازه ورود نداشته اند. یکی از پژوهشگران که در چند ماه گذشته برای مرتبه دوم از این خانه دیدن کرده بود، اظهار داشت: «آنچه که از سرای وثوق الدوله با توجه به ۱۰سال گذشته که دیده بودم، باقی مانده، فقط ساختمان اصلی است که دست نخورده و سایر اتاق ها به دفتر کار هیات ایکوموس تخصیص داده شده است و حتی کتابخانه شخصی تنها بازمانده وثوق الدوله به عنوان بخشی از مالکیت ایکوموس پلمپ شده است.» سرایدار خانه وثوق هم بارها در فصل سرما از ریزش سقف و دیوارهای خانه می نالد.