باغ فین کاشان، نام یک باغ ایرانی است که در ۹ کیلومتری مرکز شهر کاشان، در انتهای خیابان امیرکبیر فعلی و روستای فین کوچک قدیم و در مجاورت چشمه سلیمانیه و بالادست دشتی با شیب ملایم قرار دارد. وسعت باغ بالغ بر ۲۳هزار متر مربع و شامل یک حیاط مرکزی است که با دیوار، بارو و برجهای استوانه شکل محصور شده است.

برخی منابع تاریخی قدمت این باغ را به دوران آل بویه می رسانند. بقایای باغی در چند صد متری باغ فین(باغ نو) موجود است که به باغ کهنه معروف است. باغ کهنه در دوره ایلخانان مغول بیشترین گسترش را یافت. ساختمان باغ فعلی به دوران شاه عباس نسبت داده شده و طراح باغ را غیاث الدین جمشید کاشانی گفته اند. برخی نیز شیخ بهایی را طراح باغ معرفی می کنند.

کار ساخت و توسعه عمرانی باغ در دوره شاه صفی و شاه عباس دوم ادامه یافت و به اوج رسید. بناهای سردر ورودی، کوشک صفوی و یکی از حمام ها محصول این دوره اند. شاه سلیمان صفوی هم صفه ای پیرامون چشمه فین بنا نمود که احتمالا موجب تغییر نام چشمه فین به چشمه سلیمانیه شد. در دوره کریمخان زند و همزمان با وقوع چند زلزله پیاپی، باغ و ابنیه موجود در آن مورد مرمت قرار گرفت و بنای خلوت کریمخانی به آن افزوده گشت.

در دوره فتحعلی شاه قاجار، بخشهایی زیادی به ابنیه باغ افزوده شد. تقریبا مابقی ابنیه موجود در باغ، همگی محصول این دوران است. با ثبت ملی این اثر در هفتاد سال پیش، رسیدگی و توجه به آن اهمیت بیشتری یافت. بنای موزه ملی کاشان بر خرابه های خلوت نظام الدوله و همچنین بنایی در حد فاصل کتابخانه و حمامها ساخته شد و سایر ابنیه نیز مورد مرمت قرار گرفت.

● معماری باغ

وجود عناصر پویایی چون آب و درخت در کنار ابنیه که عناصر ثابت معماری هستند، هویتی زنده به این اثر فرهنگی و تاریخی بخشیده است. باغ فین یکی از مهمترین نمونه باغهای ایرانی است که همچنان پابرجاست. این باغ به خوبی روش ایجاد منظر فرهنگی را معرفی می کند.

در طراحی باغ فین، آب اساسی ترین عنصر است که به صورتهای راکد(در استخر و حوضخانه)، روان (در جویها)، فورانی (فواره ها) و جوششی (از حفره های منظم کف حوض) حضور دارد و هر یک، مفهومی خاص را تداعی می کند. آب فراوان و جریان آن در جویهایی با کاشی فیروزه ای، در محیطی که آب واقعا کمیاب است و درختانی با سایه گسترده در تضادی بزرگ با کویری خشک است که در پشت دیوارهای باغ گسترده است.

مهمترین گیاهان باغ، شامل ۵۷۹ اصله درخت سرو و ۱۱ اصله درخت چنار است. با توجه به قدمت این درختان، به نظر می رسد که درخت سایه گستر و همیشه سبز سرو در طراحی باغ نقش کالبدی داشته و کاشت معدود درختان خزان دار چنار موجود در باغ، فقط به منظور افزایش کیفیت بصری صورت گرفته باشد. اغلب درختان بین ۱۰۰ تا ۴۷۰ سال سن دارند.

اندرونی کریمخانی و اتاق شاه نشین مجموعه مسکونی است که در جنوب باغ قرار دارد ودر سال۱۱۷۶ق به دستور کریم خان ساخته شده و شامل چند اتاق تودرتو،حیاط و باغچه ای کوچک است که گفته می شود امیرکبیر۴۰ روز در این ساختمان زندگی کرد.

در طراحی اولیه باغ، حفظ تقارن اهمیت ویژه ای دارد؛ اما به تدریج از این تقارن کاسته شد. در مرکز باغ، کوشک صفوی قرار دارد. حمام کوچک و عمارت سردر، سایر ابنیه دوره صفوی را تشکیل می دهند. کوشک قاجاری با نقاشی های زیبای سقفی و دیواری نیز در انتهای باغ و خارج از محور تقارن باغ واقع است.

حمام سلطنتی، موزه ملی، خلوت کریمخانی و اتاق شاه نشین ابنیه ای هستند که پس از صفویه به باغ افزوده شدند. این مجموعه، در کنار میدان نقش جهان و کاخ چهلستون، بیشترین بازدید کننده و گردشگر استان اصفهان را به سوی خود جلب می نماید. به دنبال تشکیل پرونده ثبت جهانی این اثر، در سال ۱۳۸۹ یونسکو دستور اعمال تغییراتی در سنگفرش و پیاده روهای باغ صادر نمود که این تغییرات انجام شده است.

حمام فین در باغ فین قرار دارد و به خاطرقتل میرزا تقی خان امیرکبیر در ۲۰ دی ۱۲۳۰خورشیدی مشهور است.

درقسمت جنوبی باغ فین دو حمام وجود دارد که به حمام کوچک و بزرگ معروف است. حمام کوچک از آثار دوره صفویه و همراه با بنای اولیه باغ فین ساخته شده است. حمام بزرگ در دوران قاجار به دستور فتحعلی شاه ساخته شد.

حمام بزرگ مخصوص امرا بود و حمام کوچک به استفاده خدام اختصاص داشت. در هریک از حمامها قسمت هایی شامل ورودی، گرمخانه، آبنما، خزینه، محل نظافت و سربینه (رختکن) به چشم می خورد. کانالهایی جهت تعویض آب خزینه ها و حوضچه ها در کف حمام ها وجود دارد. دیوار حمام ها با عایق رطوبتی مخصوص ماسه، آهک یا ساروج پوشانده شده است. این حمام دارای دالانها و راهروهای زیادی است و معماری زیبایی دارد.