فیلمنامه «چهل سالگی» را مصطفی رستگاری با اقتباس از رمان «چهل سالگی» ناهید طباطبایی نوشته است. رستگاری با رعایت وفاداری به متن، تنها به گزینش رویدادها و تمرکز بر چالش میان شخصیت ها در یک شبکه ارتباطی دراماتیک پرداخته است و فیلمنامه اش در مجموع بخوبی توانسته رابطه میان ۳ شخصیت را در بستر یک مثلث عاشقانه پرداخت کند.

رمان ناهید طباطبایی، از ابزارهای روایت ادبی بخوبی در خدمت رویدادهای درونی سود جسته است.

اما سینما به عنوان یک راوی با محدودیت های بیشتر، آنجا که با همه توانایی های رمان مواجه می شود و نمی تواند برخی ابزارها و مولفه هایش را با آن تطابق دهد، با برخی کاستی ها مواجه می شود. یکی از مهم ترین ضعف های فیلمنامه رستگاری را هم باید در همین عدم انطباق مناسب مولفه های آن با ادبیات مورد جستجو قرار داد.

«چهل سالگی» آغاز میانسالی است و در همه فرهنگ ها به عنوان شروع یک مرحله جدید از زندگی بسیار مهم شمرده می شود.

فیلمنامه «چهل سالگی» هم در واقع با تاکید بر همین مرز میان جوانی و میانسالی و پیری مورد پرداخت قرار گرفته است. برخورد با عشق دوران جوانی بهانه ای می شود که قهرمان رسیده به مرز ۴۰ سالگی داستان خاطرات جوانی اش را مرور کند. در واقع مرور خاطرات و هجوم جوانی و یادآوری آن در یک دوره تازه از زندگی قهرمان، مهم ترین رویکرد داستان در روایت رویدادهای آن است و همین رویکرد ناگزیر روایت را به درون قهرمان و ذهنیت ها و خاطرات او می برد.

سینمای رئیسیان و فیلمنامه رستگاری هم همین جاست که در مقایسه با ابزارهای رمان کم می آورد و نمی تواند ورود به جهان گذشته و مرور خاطرات را به یکدستی و زیبایی روایت ادبی رمان پیش ببرد. فیلمنامه و فیلم به فلاش بک های نامانوس و متعدد روی می آورند و کاربرد و پرداخت نه چندان مناسب این فلاش بک ها به مهم ترین ضعف فیلم و عاملی برای ایجاد تداخل و برهم زدن ضرباهنگ و ریتم و همچنین یکدستی روایت داستان تبدیل می شود.

مضمون فیلم علیرضا رئیسیان ـ بعد از پرونده هاوانا، ایستگاه متروک، سفر، ریحانه و ... روایتگر بحران زندگی زنی به نام نگار تمدن (لیلا حاتمی) است که درست در مرحله عبور از جوانی (در چهل سالگی و آغاز میانسالی) در حالی که دچار دلزدگی و روزمرگی در زندگی خانوادگی و خصوصی اش شده است، با عشق قدیمی اش (کوروش کیان) روبه رو می شود که در دوران جوانی به دلایلی از هم جدا شده و به هم نرسیده اند. نگار بر سر دوراهی می ماند و نمی داند که با آینده اش چگونه مواجه شود. از طرف دیگر همسر او، فرهاد (محمدرضا فرقان) نیز به این مساله پی برده و او هم در آستانه یک آزمون مهم قرار می گیرد.

بنابراین داستان فیلمنامه رستگاری به گونه ای مفید و موجز از خبر ورود کوروش به ایران شروع می شود و همین مساله زندگی روزمره و تکراری فرهاد و نگار را با یک چالش و مساله مهم مواجه می سازد. این مساله بویژه در سن چهل سالگی این دو قهرمان بسیار مهم است.

فیلم رئیسیان، با رویکردی انسانی و اجتماعی یکی از دشوارترین دوران زندگی انسان را مورد تاکید و توجه قرار می دهد. دورانی که دیگر با آغاز آن باید جوانی و شادابی آن را رفته رفته به خاطرات سپرد و وارد دوران فرسودگی و پیری شد. هر دو قهرمان داستان در مواجهه با یک چالش عاشقانه ناگزیر وارد مبارزه ای خاموش و درونی می شوند. البته وجه ظاهری، چالش بیرونی است و این طور به نظر می رسد که قرار گرفتن کوروش در میانه خط ارتباطی نگار و فرهاد چالش اصلی فیلم باشد. در صورتی که این چالش بیرونی در شبکه ارتباطات داستانی تنها بهانه و انگیزه ای برای ورود به گستره چالش های اصلی قرار می گیرند؛ چالش هایی که فرهاد و نگار را هر لحظه بیشتر در خود غرق می کنند و به درون فرو می برند. این چالش ها شخصیت ها را به یک مرور گذشته وامی دارند. آنها گذشته ای را مرور می کنند که نتیجه گیری کردن در مورد آن به بلوغ کامل آنها در زندگی فردی (چالش های درونی) و اجتماعی (در ادامه چالش های بیرونی) منجر می شود.

بنابراین می توان گفت که فیلمنامه در ظاهری کاملا بیرونی، ساختاری دارد که چالش های درونی اشخاص در محوریت و مرکزیت آن قرار می گیرند. همین ویژگی هم باعث شده تا کار رئیسیان در ساخت اثرش کمی دشوارتر بنماید. رئیسیان ناچار است تا ورود کوروش و تردید و ترس فرهاد و نگار را مرکز توجه قرار دهد، اما از سوی دیگر آنچه که باید به آن بپردازد، سفر درونی ذهن و فکر و خاطره این قهرمان هاست.

بنابراین آنچه در مورد فیلمش توقع می رود تا اندازه ای با آنچه که می نماید، متفاوت است. نتیجه این دوگانگی هم باعث شده تا سریال در برخی فصول، ناچار ریتمی کند پیدا کند و با نماهایی ایستا و بدون تحرک همراه شود که واقعا از آنها گریزی نیست. رئیسیان علاوه بر تمام رویدادها و وقایع اصلی و درگیری های آرام و خاموش دونفره و چند نفره، بخش هایی از اثرش را به حضور شخصیت ها در سکوت و خلوت هایشان اختصاص داده است.

درواقع این سفر ناگزیر درونی شخصیت هاست که ضرباهنگ و ریتم روایت را در فیلم رئیسیان از ادبیات دراماتیک به سمت ادبیات داستانی گرایش داده است و آنجا که سینما در روایت همه چیز عاجز می ماند و نمی تواند همچون ادبیات همه چیز را بیان کند، ناگزیر به سکوت می شود. هرچند رئیسیان و نویسنده فیلمنامه اش تمام تلاششان را کرده اند که این اتفاق نیفتد و هرچند که اسارت در بند ادبیات کمتر مشاهده می شود، اما تاثیرات آن را بویژه در ضرباهنگ و ریتم اثر می توان مورد جستجو قرار داد.

نکته دیگری که شاید به این کندی دامن می زند و از سوی دیگر تا اندازه ای تماشاگر را سردرگم می کند، مربوط به قهرمان داستان است. آیا داستان درباره تردید نگار است و آنچه او را در میان گذشته و آینده گرفتار کرده است؟ آیا داستان درباره نگرانی ها و ترس های فرهاد است که زندگی خصوصی اش را در خطر می بیند؟

این مساله تا پایان مشخص نیست یا این که می توان گفت دست کم در یک تقسیم بینابینی در میان زندگی زن و شوهر و بحران زندگی آنها در چهل سالگی تقسیم شده است.