● یک: بایدها و نبایدها دریک فیلم متافیزیکی

مسلم است ساختن فیلمی درباره یک شهر زیارتی مشکل است و مشکل تر از آن، این است که فیلمی قصه محور ساخته شود با مرکزیت شخصیت مقدسی که مرقدش در آن شهر است. وقتی فیلمسازی وارد چنین حیطه ای می شود دستش زیاد باز نیست، درگیر باید و نبایدهایی است که همه شان چند وجهی اند یعنی در حوزه شرع و عرف تعریف می شوند یا به زبانی دیگر در حوزه باورهای همگانی، خوش آمدهای همگانی، برآمدهای همگانی، اعتقادات همگانی، اعتمادهای همگانی و مهم تر از همه متافیزیک همگانی.

در «هر شب تنهایی» رسول صدر عاملی وارد چنین حیطه ای شده است و به سراغ شهر «مشهد» رفته؛ وقتی قرار است درباره «مشهد» فیلمی داستانی بسازی، اولین «ایده»، شفادهندگی مرقد امام رضا(ع) است. بنابراین صدر عاملی، یک شخصیت زن گذاشته توی فیلمش به اسم «عطیه» که سرطان دارد و یکی دو ماه هم بیشتر وقت ندارد و بدتر از همه این که امیدی هم ندارد و به اصرار شوهرش آمده مشهد.

چنین قصه ای البته قصه تازه ای نیست، در تاریخ سینمای ناطق ایران، بخش قابل توجهی از آثار ساخته شده، چه اختصاص به این شهر داشته اند و چه نداشته اند، چنین قصه ای را چه به شکل فرعی و چه به شکل اصلی انتخاب کرده اند. پس در حوزه قصه، دست صدرعاملی و پرتوی [دو فیلمنامه نویس فیلم] باز نبوده گرچه می توانستند به سراغ قصه هایی از نوع دیگر هم بروند مثل قصه آدم های درمانده و بی پناهی که گمشده ای دارند، قرضی دارند، حاجتی دارند و به زیارت می آیند [در سه سال اخیر، شاهد چند فیلم تلویزیونی با چنین قصه هایی بوده ایم] اما آنها ترجیح داده اند «متافیزیک» را در عینی ترین شکلش یعنی «شفادهندگی» جست وجو کنند و بی آنکه خیلی سرر است این «شفادهندگی» را در «طول عمر بیشتر» شخصیت نشان دهند، به نجات «روح» او توجه کنند. خب، چیزی که «عطیه» را به مرز مردن نزدیک و نزدیک تر می کند، ناامیدی اوست. اینجاست که صدر عاملی به مضمون همیشگی خود از اولین فیلمش «رهایی» تا اکنون، رجوعی دوباره دارد و به گمان من، سعی می کند که این فیلم، خلاصه همه آنها باشد چه از لحاظ روند پیشبرد قصه در فیلمنامه و چه از لحاظ پیشبرد اتفاقات در فضایی بی دیالوگ.

در وجه نخست، آن دو شخصیت «گل های داوودی» را اینجا هم می بینیم البته با محوریت پررنگ تر شخصیت زن؛ و در وجه دوم، به نظر می رسد در بخش قابل توجهی از زمان فیلم شاهد همان شیوه ای هستیم که صدرعاملی در «پائیزان» به سراغش رفت [البته خیلی پر و پیمان تر و متأثر از تجربیات سه دهه فیلمسازی اش] نگاه اجتماعی او را هم در چند فیلم اخیرش، در آن سکانس هایی شاهد هستیم که سراغ «خرده روایات» آدم های حاشیه ای فیلم می رود و با آنها، «فضا»ی شهر را می سازد. درواقع، با چنین خصوصیاتی، این فیلم باید بهترین فیلم صدر عاملی باشد اما نیست. [چرا؟ کجا دچار اشتباه شده؟ او که خواسته یک «فیلم تک» درباره «مشهد» و فضای متافیزیکی اش بسازد و ساخته پس گیر کار کجاست؟] شاید مشکل از آنجا شروع می شود که فیلمنامه، حداکثر مجال دارد برای فیلمی ۴۵ دقیقه ای و باقی فیلم به ضرورت پرکردن زمان، برای بدل شدنش به یک فیلم بلند، ساخته شده. در «پائیزان» هم همین مشکل وجود داشت زیادی بلند بود.

بلندی این فیلم را شاید بتوان از این نکته بیشتر دریافت که فیلم با دو شخصیت «زن بیمار» و شوهرش شروع می شود و تا نیمه ها، ما به شکل موازی و تقریباً هماهنگ، شاهد بده بستان روایی این دو با یکدیگر و با مخاطبین، اما در نیمه های فیلم، شوهر دچار یک غیبت زمانی طولانی می شود [«غیبت زمانی درون متنی»، وگرنه از لحاظ «زمان واقعی»، چندان طولانی نیست] و تا به انتهای فیلم برسیم، فقط یک بار او را می بینیم آن هم چند ثانیه ای. فیلم، دچار «گسست» است هم در انتخاب قصه اش هم در انتخاب شخصیت هایش؛ ممکن است کارگردان معتقد باشد از لحاظ «کلان روایت» ماجرای حضور آن دختربچه گمشده در فیلم، وجهی از «کارکرد بیانی روایت» است اما بیشتر به نظر می رسد که «عطیه» در این سکانس ها، نقشش را به عنوان «شخصیت» از دست می دهد تا فیلم مثل یک دوربین عمل کند یعنی وارد حوزه فیلم مستند می شویم اصلاً وارد یک فیلم دیگر می شویم با چند دیالوگ محدود؛ پایان این فصل طولانی هم، شبیه فصل اول حساب و کتاب دار فیلم نیست که هر نمای اش، جوابی به سؤال نمای قبلی است و خیلی فشرده دارد قصه ای را تعریف می کند که دیگران ممکن بود در سه برابر این زمان تعریف کنند. صدرعاملی فقط در فصل اول است که خودش را همان گونه به مخاطب معرفی می کند که در سال های اخیر، به مخاطبان عام و خاص سینما معرفی کرد و پسند همگانی را در خصوص آثارش رقم زد.

● دو: گسست در قصه گویی

«هر شب تنهایی» می توانست با کوتاه شدن فصل دومش، به فیلمی شناسنامه دار در سینمای آئینی ما بدل شود اما با زمان فعلی اش، تنها «دوفیلم با یک بلیت» است! می دانم که این فیلم جوایز خارجی بسیاری را در کارنامه دارد و این را پوستر فیلم هم به ما می گوید و محتملاً با کسب این جوایز، کارگردان وقعی نخواهد گذاشت به چنین متنی چنان که در مورد «گل های داوودی» یا «پائیزان» هم به نظر منتقدان اعتنایی نکرد. با این وجود، نمی توان از این مسئله هم به سادگی گذشت که ما با یک کارگردان معمولی روبه رو نیستیم که بگوییم «خب، فیلمی هم ساخت. دستش درد نکند. کلی فیلم ساخته بعد از این هم کلی فیلم خواهد ساخت و به ما چه؟!» صدر عاملی، چه با فیلم های دهه شصت اش و چه با فیلم های بعدی اش، ثابت کرد که «متفاوت ساز» است و جریان ساز؛ و این متفاوت سازی و جریان سازی، همیشه با «قصه های متفاوت» معنی شد یعنی قصه هایی که کمتر کسی بود به سراغشان برود و خرابشان نکند اما صدرعاملی، با خونسردی و ساده گویی و البته «ضربه پایانی قاطع» که موجب ادامه دار شدن فیلم در ذهن می شد.