● نمود سانسور در سینمای ایران

آیین نامه ی ۱۵ ماده یی سانسور، مصوب خرداد ۱۳۲۹ در نحوه ی برخورد فیلمسازان به مسایل اجتماعی وارد نشده بود؛ اما عملاً نمایندگان وزارت کشور، وزارت فرهنگ، شهربانی کل کشور، اداره ی انتشارات و رادیو و سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک)، فیلم ها را بنا به مصالح سیاسی و احساس خطر، از این جنبه سانسور می کردند.

در بهمن ماه ۱۳۳۷ کمیسیون سانسور اداره ی نمایش وزارت کشور طی نامه یی به کلیه ی استودیوهای تهیه کننده ی فیلمفارسی هشدار داد: «چنان چه از این پس در فیلم های فارسی صحنه های نامناسب مشاهده شود، فیلم به سختی سانسور خواهد شد. صحنه های نامناسب عبارت اند از: عملیات گانگستری، زد و خوردها، قتل و جنایت و هم چنین زندگی فقیرانه ی مردم».

فیلم «جنوب شهر» (۱۳۳۷) به دلیل نمایش محیط زیست واقعی یک محله ی فقیرنشین مورد اعتراض واقع شد و مدتی را در توقیف به سر برد و بعد با تصحیح به نمایش عمومی درآمد. مرحوم «جلال مقدم» فیلمنامه ی جنوب شهر را بر اساس فیلم «محله ی نفرین شده» و داستان «میدان اعدام» نوشته بود. جنوب شهر در ۳۵ محل، ۲۴تای آن در خارج از استودیو، دو صحنه در دکور و ۹ صحنه در محل و ساختمان های واقعی، فیلمبرداری شده بود. این فیلم، اولین فیلمی بود که در میان مردم فیلمبرداری می شد.

شاه در سوم اردیبهشت ماه ۱۳۳۶ خطاب به سناتورهای مجلس سنا گفت: «مفهوم دموکراسی، آزادی مردم در اظهار نظر، عقیده و تشکیل احزاب است و حالا که احزاب داریم پس دموکراسی داریم .

از این پس، هنگامی که فیلمی به گمرک می رسد، رأساً به وسیله ی مأموران به اداره ی شهربانی آورده شود و در سالن مخصوص به نمایش درآید و بدون حضور صاحب فیلم، نکات و قسمت های لازم سانسور گردد و بقیه ی آن به طور مستقیم به گمرک فرستاده شده و از آن جا به صاحب فیلم داده می شود».

● بنیادهای سانسور فیلم

اولین پایه ها و بنیادهای اساسی سانسور فیلم در سال ۱۳۰۹ (سالی که اولین فیلم تولیدی سینمای ایران به اکران درآمد؛ آبی و رابی) پی ریزی شد که به نظام نامه ی سینماها در سال ۱۳۱۳ و ۱۳۱۴ رسید و صدور جواز نمایش فیلم را منوط به دیدن نمایندگان شهربانی می کرد.

آیین نامه ی سانسور در ۱۹ ماده فشار بر آثار سینمایی را افزایش داد؛ به عنوان نمونه ماده ی ۹ می گوید: «صحنه هایی که حاکی از سوءقصد علیه رییس و اعضای یک دولت بوده و قصد تحرک در آن آشکار باشد باید سانسور شود، مثل انقلاب های سیاسی در کلیه ی کشورها که منجر به تغییر رژیم سلطنت گردد». (نقل از ماده ی ۱۹ آیین نامه ی سال ۱۳۲۹)

پس از تشکیل حزب رستاخیز در اسفندماه ۱۳۵۲ توسط شاه، «هاشم خردمند» رییس امور سینمایی کشور اعلام کرد: «هر فیلمی که با قانون اساسی، نظام شاهنشاهی و تمایلات حزب رستاخیز ملت ایران مخالف باشد، اجازه ی نمایش نخواهد گرفت در غیر این صورت هیچ سانسوری وجود ندارد». این جمله به این معناست که سانسور سیاسی وجود دارد و سینمای لمپنی و رؤیاپرداز می تواند به حیات خود ادامه دهد.

در سال ۱۳۴۶، اداره ی نگارش که یادگار همان اداره ی انضباطات قبل از مشروطیت است در وزارت فرهنگ و هنر تأسیس شد.

سینمای رؤیاپرداز ایران نتیجه ی تمام راه بندان هایی است که بر سر راه این سینما ایجاد شده بود و نیز چکیده ی تحقیق و بررسی سطحی در علایق و خوشایند تماشاگران و بازتاب ظهور نیروهای جدیدی در عرصه ی حیات اجتماعی است.

پس از فترت ۱۱ ساله، سینمای ایران با فیلم «توفان زندگی» (۱۳۲۷) حیات دوباره ی خود را آغاز کرد و به زندگی انسان های طبقه ی متوسط و ثروتمند پرداخت و به نوعی زندگیِ احساسی دامن زد و در قالبی ابتدایی سعی در رؤیاپردازی برای مردم حاشیه یی داشت.

فیلم توفان زندگی اولین فیلمی است که پس از دوران فترت حاصل نظارت شدید و سانسور بود و همه ی بندهای ماده های آن را رعایت کرده بود.

بعد از توفان زندگی، فیلم های «ولگرد» (۱۳۳۱) و «آفت زندگی» (۱۳۳۹) حاصل نظارت اداره ی سانسور بوده و بابی شد که بقیه ی فیلم ها با سانسور به نمایش درمی آمدند. کارگردان سینمای لمپنی، بی خیال و رؤیاپرداز به عنوان جامعه شناسی سوداگر، علایق و کمبودهای اکثریت را در دوره یی که طبقه ی کارگر و محرومان اجتماع خود را مطرح می کردند و عامل وجودی خود را به رخ می کشیدند، خیلی خوب دریافت و تغییراتی در نحوه ی داستان پردازی به او تحمیل شد.

● سانسور پس از سال ۱۳۴۰ خورشیدی

در سال های دهه ی ۱۳۴۰ به دنبال افزایش درآمد قیمت نفت دوران تازه یی از رشد سرمایه داری در ایران آغاز شد و فاصله ی شهر و روستا با تمرکز ثروت در چند شهر بزرگ روزافزون گشت. در آن شرایط جدید، روستاییان به شهرها هجوم بردند و روستاها کم جمعیت و شهرها پرجمعیت شد. از نظر آمار سال ۱۳۴۵ ساکنان شهری کشور ۳۸ درصد کل جمعیت کشور بودند. اما در سال های دهه ی سی از ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ گروهی کوشیدند که سینما را به واقعیت های زندگی نزدیک کنند اما «سروان محمد درم بخش» از علاقه مندان قدیمی به امور هنری و معاون تبلیغات ژاندارمری با «نقشینه» فیلم «میهن پرست» را در سال ۱۳۳۲ ساخت تا به سینماگران ظاهراً بیاموزد فیلم ملی بسازند!

با رشد بوروکراسی دولتی سازمان ها و نهادهای سانسورگر و دارای نظم و برنامه ریزی به وجود آمدند. تیمسار «آیرم» خطاب به سینماگران گفت: «چرا از زندگی مردم فیلم می گیرید، بروید از زندگی سعدی و خیام فیلم بگیرید». بررسی های نظری روی خواست های مردم به فیلمسازان قبولاند که: «فیلم های پرشور و زد و خوردی و عشقی و هجو آمیز بیش تر مورد رغبت تماشاگران است».

● سانسور دولتی و جهانی

سانسور در سینمای جهان از آغاز وجود نداشت و از زمان جنگ جهانی اول در اروپا به وجود آمد و دلیل آن این بود که روحیه ی سربازان تضعیف نشود و خبرهای خوش به سربازان برسد. اما سانسور در زمان رضاخان بیش تر سیاسی بود. در آن زمان در آمریکا دفتر «ویلیام هس» فیلم ها را سانسور می کرد. بعد از سال ۱۳۳۲ قوانین سانسور سخت تر شد و به همه ی ارکان هنر رسید.

ماحصل سانسور دولتی و خودسانسوری اهالی سینمای ایران فیلم ها را آن قدر به سطح نازل و فرومایه یی تنزل داد که در اواخر سال ۱۳۵۶ و اوج گیری انقلاب اسلامی، فیلم ها تنها فارسی حرف می زدند و آدم ها تنها ایرانی بودند! چون آن سانسور و آن سینما در بهمن ۱۳۵۷ طومارش برچیده شد و سینمای دیگری متولد شد