«خانه ی دوست کجاست» در یک کلام حاصل نگاه نجیب و شریف در روابط اجتماعی است که در شرق اصالت دارد.

این فیلم که محصول دهه ی شصت است، فاتح بسیاری از جشنواره های سینمایی در دنیاست و تأثیر وسیعی در تولیدات سینمای کودک و نوجوان بیست سال اخیر سینمای ایران داشته است. فارغ از تلاش هایی که در جهت کپی برداری از این فیلم توسط برخی از فیلمسازان وطنی انجام گرفت اما نمی توان تأثیرات مثبت خانه ی دوست کجاست به کارگردانی «عباس کیارستمی» را در جهت دهی سینمای جشنواره پسند در گونه ی کودک نادیده گرفت.

در واقع به مدت یک دهه تقلید مستقیم و غیرمستقیم از ساختار روایی و کارگردانی این فیلم پارادایم ذهنی نویسندگان و کارگردانان سینمای کودک بود اما هیچ کسی نتوانست شبیه به این فیلم را بسازد و حتی خالق این اثر کیارستمی که تمام اعتبارش در سینمای جهان از این فیلم آغاز شد نیز نتوانست به مانند این اثر را تکرار کند و همچون این فیلم مخاطبان عام و خاص را شیفته ی پیام انسانی و پیچیدگی های ظریف کند.

● کیارستمی پیچیده تر می شود

کیارستمی پس از خانه ی دوست کجاست کارگردان پیچیده تری شد و به دنبال موضوعاتی رفت و فیلم هایی ساخت که پیام های پیچیده تری برای مخاطبان سینما داشت و عامل اصلی توفیق روزافزون جهانی او نیز در همین نکته بود اما هر چه که ایام گذشت سینمای کیارستمی پس از خانه ی دوست کجاست شخصی تر شد و شخصی تر شدن سینمای او لزوماً معنای عمیق تر و به غنا رسیدن نداشت بلکه سلایق شخصی در ساختار روایی فیلم هایش به حساب سبک گذاشته شد البته سبکی که فقط خالق آن می فهمید و جایی برای مشارکت جویی مخاطب خاص و عام سینما نمی گذاشت. به هر حال هرچند که غربی ها از این فیلم برداشت های ناصوابی درباره ی مردم ایران و سطح آگاهی ایرانی ها داشتند اما اهل تفکر و تأمل در اروپا این فیلم را حاصل نگاه شریف و عمیق انسانی دانسته و بیش تر تحسین این فیلم از جانب آن ها ناشی از همین نکته بود.

این موضوع محملی بود که برخی فیلمسازان هم تراز کیارستمی در داخل کشور از آن الهام گرفتند و آثاری در جهت این خط فکری پدید آوردند که توفیقاتی نیز در این زمینه داشتند اما هیچ کدام منجر به ارتباط گسترده با مخاطب داخلی نشد اما ره آورد شخصیِ خوبی برای آن ها در خارج از کشور داشت.

در یک نظر اگر نیک بنگریم کیارستمی یک بار در سینمای ایران توانست ارتباط گسترده یی با توده ی مردم کشورش – اعم از مخاطب عام و مخاطب خاص برقرار کند که آن هم در فیلم خانه ی دوست کجاست بود. این فیلم و این موفقیت تماس گسترده با مخاطب داخلی و خارجی حاصل بلوغ فکری و محصول تجربیات کیارستمی در عرصه ی کارگردانی و مهارت او در کشف ساختار روایی ساده یی بود که در عین سادگی، نکات عمیقی در نوشته و کارگردانی به همراه داشت و تلاش او برای دیدن این فیلم قبل از تولید از هر زاویه، عامل اصلی موفقیت های این فیلم بود.

خانه ی دوست کجاست برای شخص کیارستمی ایجادکننده ی جایگاه در جشنواره های سینمایی بود. نگاه نوع دوستانه ی یک نوجوان به همکلاسی اش برای آن که او از مدرسه اخراج نشود و تلاش وسیع این نوجوان برای رساندن دفتر مشق همکلاسی همچون سلوک عارفانه ی عارفان شرقی شمرده شده و هفت شهر عشق را این نوجوان یک شبه در این راه طی می کند و این تجربه ی عمیق در شخصیت او تکاملی پدید می آورد که مخاطب سینمای ایران از آن متأثر شده و احترام خاصی برای این فیلم قایل می شود.

● تأثیر بر مخاطب

تأثیرات این فیلم بر مخاطب عام و خاص آن چنان عمیق است که هر بار این فیلم از تلویزیون پخش می شود به تماشای آن می نشینند و با شیفتگی از آن لذت می برند. اگر کیارستمی در فیلم های بعدی اش این اصالت نگرش به موضوعات انسانی را ادامه می داد و در پی کسب جایگاه در جشنواره های جهانی نبود، به طور حتم سینمای ایران و مخاطبان آن جایگاه رفیع تری برای او قایل می شدند و احترامش بر جایگاهش برتری می یافت و سینمای ایران همواره مدیون او می گشت.

البته این به آن معنی نیست که سینمای ایران اکنون شأنی برای کیارستمی قایل نیست، سخن این است که اگر بعد از این فیلم، کیارستمی به دنبال پذیرش سفارش و سوژه هایی که بابِ پسند جشنواره های خارجی قرار دارند نمی رفت، می توانست تأثیرات بیش تری بر مخاطب داخلی و هم نسلان فیلمساز خود بگذارد و به گمان برخی، سینمایش مذموم و ناپسند جلوه نمی کرد.

در سالیان اخیر سینمای کیارستمی از زمانی که فیلم برای اکران در ایران نمی سازد بسیار شخصی و با مخاطب بسیار خاص شده است. در واقع او با استفاده از جایگاه جهانی اش در حال انجام تمرین های تصویری جدیدی برای طبع آزمایی است که هنوز مورد استقبال جهانیان قرار نگرفته اما سینمای ایران هنوز منتظر است کیارستمی فیلمی از جنس خانه ی دوست کجاست بسازد تا از آن تأثیر بگیرد