ما اگر قبول کنیم که چیزی به نام سینمای دینی داریم، باید سینمای دینی را این گونه تعریف کنیم: هر فیلمی که در جامعه دینی ساخته می شود و یک موضوع اخلاقی و دینی را مطرح می کند می شود سینمای دینی.

اما اگر بگوییم سینمای دینی، سینمایی است که همه آموزه های دینی در آن رعایت شده باشد با ذهن سازگاری ندارد و ما واقعا نمی توانیم این سینما را داشته باشیم. بنابراین بهتر است که به جای سینمای دینی بگوییم حضور دین در سینما.

حال می گوییم برای اینکه دین در سینما حضور پیدا کند، چه باید کرد؟شهید آوینی می گوید: “برای اینکه سینما در خدمت اسلام درآید باید حجاب تکنیک سینما خرق شود، شرط اصلی همان تقواست که انسان را به اخلاص می رساند و با اخلاص درهای حکمت نیز بر قلب گشوده می شود.

تنها راه خروج از ولایت تکنیک و گذشت ازمتافیزیک غرب، تحت تقواست و آن گاه در پرتو حکمت متیقن، به تمدن غرب و لوازم و آثار و عناصر آن نگریستن.(۱) سینماگری که در عرصه دین فعالیت می کند، ضمن اینکه باید به سینما و تکنیک های آن، خوب مسلط باشد، باید در دین حل شود وتجربه های دینی و معنوی را از دین بگیرد تا با دل و جان مخاطب رابطه برقرار کند و مخاطب را به تفکر و تامل وادارد.

“هنرمند اگر به معنای واقعی کلمه مومن باشد و نسبت به حقیقت عالم، مظهریت داشته باشد، کم کم سعی می کند برای تسخیر تکنیک راه هایی به دست بیاورد و جوهرش را تسخیر کند.”(۲)

ما وقتی روایت فتح را می بینیم این سخنان برای ما ملموس می شود. روایت فتح نمونه کاملی است که از تکنیک عبور می کند و به جوهره و ذات می رسد. به همین جهت است که هنوز هم با دل و جان مخاطب رابطه برقرار می کند.

اگر سینماگری که دغدغه دین دارد، در دین حل نشده باشد نتیجه اش فیلمی می شود که محتوای دینی ندارد، ولی برای اینکه فیلم را دینی کند، سکانس نماز یا سکانس اذان را در فیلم جا می دهد و یا اینکه مثلا ریش را نماد دین در آقایان و چادر را نماد دین در خانم ها قرار می دهد.

یا حتی در بعضی از فیلم های دینی می بینیم که کسی که از کوزه آب می خورد، کسی که روی حصیر می خوابد، کفش پاره و لباس وصله خورده می پوشد، انسان عارف و دینداری نشان داده می شود و در مقابل کسی که زندگی مرفهی دارد و انسان متمولی است، شخص بی دین نشان داده می شود. اکثر فیلم هایی که در این زمینه می سازند از اینها به عنوان نماد استفاده می کنند. شاید به خاطر همین برجستگی مفاهیم و بیرون زدن مفاهیم از فیلم باشد که در این گونه از سینما با نزول تماشاگر مواجه ایم.

این نمادها نه تنها نمی تواند کمکی در پیشبرد سینمای دینی (با تعریفی که در بالا ذکر کردیم) داشته باشد، بلکه ممکن است ضربه هایی هم به دین بزند و کج فهمی هایی را در مخاطب ایجاد کند. چون اگر مفاهیم دینی ومعنوی بعد از نوشتن، وارد قصه شود عوارض منفی ای را به بار خواهد آورد.

اغلب سینماگران ما گمان کردند اگر دین و تجربه های دینی را در قالب زندگی های بدوی و روستایی نشان بدهند و یا اینکه از دریچه فقر وتنگدستی وارد بشوند، بهتر می توانند به معنای دینی وعرفانی دست پیدا کنند که البته معمولا در این زمینه کارهای ناموفقی را در کارنامه خودشان به ثبت رساندند.

بله، فیلم هایی مثل “بچه های آسمان” و “رنگ خدای” مجید مجیدی به جهت اینکه داستان این فیلم ها گره خورده است با فقر و تنگدستی، گره خورده است با زندگی روستایی کارهای موفقی هستند. به علاوه اینکه تنگدستی و فقری که در فیلمی مثل “بچه های آسمان” دیده می شود، فقر خوشایند با مذاق مخاطب و همان چیزی است که در کلام پیشوایان دین از آن به نیکی یاد می شود. در مقابل ما کارهایی مانند “خیلی دور خیلی نزدیک” داریم که شخصیت اصلی داستان یک پزشک متمولی است که به گزاره های دینی اعتقاد ندارد و از چارچوب ها و قیدوبندهای دینی رهاست. اما می بینیم خیلی استادانه مفاهیم دینی در درون فیلم، تزریق شده است.

بنابراین ما می توانیم فیلم هایی با موضوعات متفاوت داشته باشیم و در عین حال از مفاهیم دینی و معنوی برخوردار باشد.

باید حواسمان باشد که سینمای ما (حتی رسانه ما)دارد به سمتی حرکت می کند که دین در حاشیه قرار بگیرد و سکولار را تبلیغ می کند. این بحثی است که باید بیشتر مورد توجه حوزه های علمیه قرار بگیرد. ما نباید بگوییم کدام برنامه، کدام داستان، مخاطب بیشتر دارد و صرف در نظر گرفتن مخاطب آن را بسازیم. بلکه ما باید هدفمان تولید فیلم های دینی وپرمخاطب باشد و فیلم دینی تنها این نیست که درباره پیامبر یا پیشوایان دین باشد بلکه ما بدون اینکه از ائمه و پیامبر حرف بزنیم می توانیم از دین اقتباس مفهومی کنیم چرا که طبیعت و جهان،همه آیات خداوند هستند و خداوند همه جا هست.