نقد فیلم چیست؟ گرچه این پرسش شبیه به مساله ای غامض و فلسفی است اما مطمئنم بسیاری از مردم برای آن پاسخی تجربی و واقع بینانه دارند.

نقد فیلم یعنی دو نفر (که معمولا نیز هر دو مرد هستند) که با هم بحث می کنند، صندلی های شان را با هم عوض می کنند، چشم های شان را می چرخانند، انگشت های شان را تکان می دهند، وسط حرف هم می پرند و هرازگاهی نیز یکدیگر را تایید می کنند.

یکی از کسانی که بیش از هرکس دیگر یادآور این نظریه درباره نقد فیلم و بنیانگذار این نظریه دیوانه وار بود که منتقدان فیلم باید با شور و شعفی جنون آمیز در تلویزیون ظاهر شوند، اخیرا کناره گیری خود از قاب کوچک را اعلام کرده است. راجر ابرت در اول آوریل نامه ای خطاب به خوانندگان «شیکاگو سان تایمز» نوشت که در اصل خداحافظی او با برنامه تلویزیونی قدیمی و پربیننده ای بود که نه تنها او را به سرشناس ترین منتقد آمریکا، بلکه به ملموس ترین تجسم از این حرفه کنجکاوی برانگیز برای مردم عادی تبدیل کرد.

اما نکته اصلی نامه ابرت را باید بازگشت او به روند عادی نقد نوشتاری دانست. شدت گرفتن سرطان غدد بزاقی او در تابستان ۲۰۰۶ باعث شده دیگر قادر به حرف زدن نباشد ـ و حتی جراحی اخیرش نیز نتوانست این مشکل را برطرف سازد ـ اما این مساله به هیچ وجه مانعی در راه ابراز عقایدش نخواهد بود.

بازگشت ابرت به حیطه نقد (اول آوریل که برحسب اتفاق مصادف با چهل ویکمین سال چاپ نخستین نوشته او در شیکاگو سان تایمز نیز هست) برای خوانندگان وفادارش فرصتی برای از سر گرفتن مکالمه ای ناتمام با او است. مخالفان او نیز فرصتی برای بستن مجدد شمشیرها از رو و حمله یافته اند.

بی شک هیچ یک از ما مشتاق رسیدن به سطح تولید مطلب ابرت نیستیم. از سوی دیگر همه نیز این را می دانیم که کمیت بالا ـ نوشتن حداقل ۶ نقد در هفته به مدت چهار دهه علاوه بر گزارش جشنواره ها، مقاله های تحلیلی درباره فیلم های کلاسیک و همچنین مقاله هایی به مناسبت های گوناگون ـ مستلزم کاستن از کیفیت است.

گرچه نوشته های ابرت نقشی مهم در کسب اعتبار او به عنوان یک منتقد داشته اما این حضور طولانی مدت او به عنوان یک منتقد در تلویزیون بود که چنین شهرت فراگیری برای او به دست آورد.

اگر کمی منصفانه به قضیه نگاه کنیم آنچه آقای ابرت در تلویزیون انجام داد، ارزش دفاع یا حتی ستایش کردن دارد. راجر ابرت و جین سیسکل، منتقدان اصلی شیکاگو سان تایمز، از سال ۱۹۷۵ برنامه هفتگی خود را تحت عنوان «به زودی در سینماهای شهرتان» در یک شبکه تلویزیونی محلی آغاز کردند. گرچه شاید آنان در ابتدا چنین قصدی نداشتند اما خیلی زود توانستند این حرفه انفرادی را به یک ورزش رقابتی، جذاب و دو نفره تبدیل کنند.

برنامه ای که اکنون «نماهای کوتاه» نامیده می شود، خیلی زود از شبکه PBS در سراسر کشور پخش شد. این برنامه از سال ۱۹۸۲ عمر طولانی خود را تحت عناوین مختلف و با حضور افراد مختلف این صنف آغاز کرد اما در تمام این مدت این «سیسکل و ابرت» بود که شاید برای نخستین بار تصویری واضح از نقد فیلم را در اذهان عموم جا انداختند.

پس از مرگ سیسکل در سال ۱۹۹۹، مهمانان زیادی (از جمله بیل کلینتون) جای او را گرفتند تا اینکه سرانجام ریچارد روپر، یکی از نویسندگان شیکاگو سان تایمز، به عنوان همراه دائمی راجر ابرت انتخاب شد.از دو سال پیش که راجر ابرت به خاطر سرطان قادر به حضور در برنامه نبود، گروه جدیدی از منتقدان مهمان، از جمله خود من، به برنامه آمدند.

درباره تجربه شخصی ام تنها می توانم بگویم که حضور در تلویزیون هم مفرح تر و هم دشوارتر از آن چیزی است که به نظر می آید. آیا برای نقد فیلم آینده ای وجود دارد؟ بالاخره معنای نقد فیلم چیست؟ شاید بتوان گفت نقد فیلم برای برخی از ما شغل، برای برخی یک منبع درآمد باشد اما در اینکه یک حرفه است، جای بحث زیادی وجود دارد.

چندی پیش یک روز بعدازظهر پشت کامپیوتر نشسته بودم و کلیپ های قدیمی جین و راجر را نگاه می کردم. بعد از مدتی دخترم هم آمد و پیش من نشست. مدتی در سکوت مشغول تماشا بودم و بعد دخترم گفت: «این دو نفر همیشه با هم دعوا می کنند.

حتی اگر هر دو هم فیلمی را دوست داشته باشند، باز هم سر اینکه چه چیز فیلم خوب است با هم بحث می کنند.» شاید این حرف توصیفی جامع از نقد فیلم به عنوان یک کار فکری نباشد اما به نظرم می تواند جمع بندی مناسبی برای این بحث باشد.