فیلم پاداش سکوت از روی داستانی اقتباس شده است که نگاهی متمایز و در عین حال موثر به عرصه دفاع مقدس دارد: من قاتل پسرتان هستم.

نگاهی اجمالی به قصه هایی که در این مجموعه داستان گرد آمده است، پیوندی ظریف راتشخیص می دهد که بین همه آنها به نوعی برقرار شده است و البته این پیوند جدای از درونمایه ای است که همه آنها را در بستر جنگ روایت می کند. احمد دهقان در مجموعه داستان من قاتل پسرتان هستم به سراغ ایده هایی می رود که تا به حال کمتر بازگو شده است و تلخی خاصی در آنها جریان دارد: مادری که در غم فراق فرزند شهیدش دیوانه شده است، رزمنده ای که به نامزد همرزم شهیدش نامه های عاشقانه می نویسد تا خبر مرگ او به گوش دختر نرسد، جانبازی که در پی سهمیه قبرش است تا با فروش آن چیزی نصیبش شود، رزمنده ای که روزگاری عاشق دختری بوده است که حالا در عملیات مرصاد جزء سپاه منافقین شده است. ایثارگری که از دادن قرض به همرزم سابقش امتناع می کند و او را قال می گذارد، جانبازانی که شیفته صدای پرستار مسئول پیچ بیمارستان شده اند و آخر سر هم او را نمی بینند. قتل یک مرد به دست برادر رزمنده اش که به تصور شهید شدنش، با همسر او ازدواج کرده بود و خودکشی زن و نهایتا بچه هایشان و...

در هر یک از این داستان ها زاویه دید دهقان متمرکز بر لایه ای پنهان از ضایعات جنگ شده است. گزینش جملات و عبارات کوتاه در قصه ها، به ضرباهنگ سریع آنها کمک کرده است و همین حس کوبندگی و غافلگیری را مضاعف می سازد. بویژه آنکه در اغلب آنها پیرنگ قصه ها از الگوی کلاسیک تبعیت نمی کند و با مقطعی مبهم اما مهم آغاز می شود و با ابهام زدایی از آن در حالی که اهمیتش دو چندان شده است، به پایان می رسد. این سرمشق روایی در داستان من قاتل پسرتان هستم نیز جریان دارد و جذابیت فراوانی را ایجاد کرده است. همین جذابیت هر خواننده سینماگری را تحریک می کند تا آن را به عرصه سینما انتقال دهد. اما اتفاقا پاشنه آشیل ماجرا همین جا شکل می گیرد. من قاتل پسرتان هستم، یک داستان کوتاه است اما این کوتاهی صرفا یک جور صفت برای اندازه و حجم و جملات آن نیست. بلکه در روح داستان به شدت تثبیت شده است.

شاید هر نوع گسترش سازی پیکره داستان به این ایده جذاب لطمه فراوان وارد آورد.کوبندگی قصه اتفاقا تا حد زیادی از همین کوتاهی نشات می گیرد چرا که نویسنده تعلیق و هیجانی را که راوی داستان در همان صفحات اول در مخاطب ایجاد کرده است (نمی دانستم اگر بدانید من قاتل پسرتان هستم چه برخوردی خواهید داشت. آری محسن به دست من به قتل رسید نه به دست سربازان دشمن.) با محصور کردن در پاساژها و ایستگاه های حاشیه ای قربانی نمی کند و تا تنور داغ است، آن را به ذهن حرارت داده خواننده اش می چسباند. در این داستان هشت صفحه ای هر چیزی سر جای خود است. حتی زمانی که به سخنران مراسم چهلم شهید اشاره می شود و از زخم به خون نشسته اش صحبت می شود چند سطر جلوتر از آن بهره گرفته می شود تا راز فرمانده و ؟؟؟ شهید در آب و اصابت صورت فرمانده به سیم خاردار تبیین شود.

داستان من قاتل پسرتان هستم، در قالب یک نامه نگاشته است: نامه ای از جانب رزمنده ای به نام فرامرز بنکدار به رضا جبارزاده، پدر شهید محسن جبارزاده. این نامه با بحران روحی فرامرز آغاز می شود، به مفروض (قاتل بودن) می رسد. ماجرای مراسم چهلم یادآوری می شود. سپس به چگونگی شهادت محسن پرداخته می شود و در بین این گزاره آخری فلاش بکی نیز به جریان نجات دادن فرامرز از غرق شدگی در کارون توسط محسن زده می شود (و بدین ترتیب اصل قرینه پردازی نیز در داستان رعایت می شود) ونهایتا اعتراف برای پذیرش تحمل مجازات. این کل داستان است: یک مقدمه، سه ماجرای به هم پیوسته و یک موخره. این استاندارد کوتاه نویسی، به خوبی در تار و پود اثر جاافتاده است و به نوعی گویای به هم پیوستگی فرم و محتوا در آن است.

اما در فیلمنامه اقتباسی چه رخ داده است؟ مهمترین مسئله گسترش دادن داستان است. این گسترش هم طولی است و هم عرضی. یعنی هم روایت عریض شده است و هم شخصیت ها و موقعیت ها، شاخصه های شناسنامه ای و... بیشتر پیدا کرده اند. در روایت، شخصیت اصلی (که نامش اکبر است و معادل فرامرز در نظر گرفته شده) حالا در زمان پس از جنگ به سر می برد (زمان اصل داستان متعلق به زمان جنگ است) و حادثه مرگ رفیق شهیدش (که به جای محسن، یحیی نام دارد) فراموش شده است. نمایش فیلمی مستندو گزارشی از محسن در تلویزیون اکبر را به یاد آن خاطره می اندازد و او را وا می دارد به دیدن پدر یحیی برود. پس در این همه سال اکبر با عذاب وجدانش چه می کرده است؟ معلوم نیست. پاسخ فیلمنامه نویس ابتدا در لابه لای موجی در نظر گرفتن اکبر (عنصری که در داستان خبری از آن نیست و بدحالی راوی مربوط به عذاب وجدانش است و نه موج گرفتگی اش) تا حدی ابراز می شود.

در واقع ماجرای فیلمنامه با یک اتفاق پیش پا افتاده که می شد رخ هم ندهد شکل می گیرد پخش یک فیلم از تلویزیون و تماشای تصادفی آن توسط اکبر. اما در داستان دهقان چنین نیست. عذاب وجدان منبعث از یک اتفاق نیست و ریشه در حال و هوای شخصیتی قهرمان قصه دارد و ابعاد روانی آن شکل خودآگاهانه ای را واجد است. البته شناسنامه دار کردن اکبر (بلیت فروشی، خانه محقر، مجرد بودن و...) تا حد زیادی این آدم را در مقایسه با داستان که چیز زیادی از او جز در ارتباط با درونمایه اصلی اش نمی دانیم جذاب تر ساخته است اما این جذابیت لحظه ای در عرض روایت طولانی اثر از بین می رود. روایت طولانی فیلمنامه اکبر را که به دلیل بیماری اش نمی تواند چگونگی شهادت یحیی را به یاد آورد، در مسیری بغرنج قرار می دهد: دیدار با همرزمانی که شب حادثه شاهد ماجرا بوده اند. اما این دیدار دیگر شکل دراماتیک ندارد و بیشتر مصالحی است برای ورود به حوزه هایی دیگر. آهنگری، شرکت اقتصادی، دفتر نشریه و نهایتا آسایشگاه جانبازان پاساژهای این مسیرند و در آنها بیش از آنکه تلاش برای گره گشایی از تعلیق ایجاد شده در پرده اول فیلمنامه صورت پذیرد رو به مضمون گرایی نهاده می شود اینکه دیگر ارزشهای دفاع مقدس در جامعه بی رنگ شده است. فارغ از اینکه برخی عناصر برای تاکید بر این بی رنگی بسیار پیش پاافتاده و حتی عجیب و غریبند (مثل انگلیسی حرف زدن منشی) کلیت آن به شدت شعارزده است و حتی نمونه های بهترش را سالها پیش محسن مخملباف از فیلمنامه عروسی خوبان آورده بود می شد برای سست بودن مصالح این پاساژها در ارتباط با مضمون یاد شده مصداق های فراوان تری را ذکر کرد. پس از همه این مقطع های کسالت آور (که دقیقا نقطه متضاد ضرباهنگ سریع داستان است و آن را به نوعی نقض می کشاند) گذر می کنیم و به فصل آخر می رویم؛ جایی که اکبر از صورت فرمانده وچهره سنگی اش راز آن شب هولناک را در می یابد. فلاش بک اکبر در این فصل شبیه به فلاش بک فرامرز در نامه اش در داستان دهقان است. با این تفاوت که در فیلمنامه به نظر می آید بیش از آنکه شخصیت اول در مرگ رفیقش نقش داشته باشد، سربازان دشمن نقش داشته اند اما درداستان برعکس است! معلوم نیست این وارونگی به چه دلیل اتخاذ شده است اما در هر حال از تلخی و گزندگی داستان به شدت می کاهد و حاصل این همه پرگویی در فصل های قبلی برآیندی می شود که اصلا متناسب با انتظار ایجاد شده در گره های قبلی نیست.

اقتباس پاداش سکوت از داستان من قاتل پسرتان هستم یک اقتباس تلف شده است. نه به حس وفادار مانده است و نه به نتیجه و نه به قالب و... اصلا چیز دیگری شده است که جز یک شباهت صوری ربطی به داستان مورداقتباس ندارد. شاید قرار است از این همه رفت و آمد اکبر و پدر یحیی از این دفتر به آن شرکت و این همه پرگویی و تکرارپردازی این پیام داده شود که قاتل اصلی یحیی و امثال او جامعه ای است که قهرمانان جنگ و ارزش های آن را از یاد برده است.