ابعاد عارفانه یک فیلم موزیکال ایرانی

چهل سال پیش در چنین روزی حسن کچل

حسن کچل اولین فیلم علی حاتمی در نوروز سال ۱۳۴۹ اکران شد. حدود شش ماه بعد در شرایطی بسیار متفاوت و خوب از لحاظ موقعیت زمانی، علی حاتمی «طوقی» را ساخت و اکران کرد. طوقی فیلم خوبی بود و با اقبال سینماروها و منتقدان سینمایی روبه‌رو شد. اما حسن کچل این شانس را نداشت. دلایل زیادی برای این بدشانسی می‌توان برشمرد. شاید آنقدر دیدگاه حاکم بر نقد فیلم‌ها در آن دوران، گرایشات سیاسی و اجتماعی داشت که حسن کچل دیده نشد. یکی از دلایل بدشانسی این فیلم منتقدان بودند و دلیل دیگر تماشاگرها بودند که ذائقه سینمایی‌شان در آن دوران به حسن کچل نمی‌خورد. بنابراین خیلی از امتیازات منحصر به‌فرد حسن کچل در آن موقع دیده نشد. فیلم هم کشف‌نشده باقی ماند و دقیقاً آن چیزهایی که برای ما امروز مهم است و به دنبال آن هستیم در آن تاریخ از حد و توان فکری ما خارج بود و نمی‌دانستیم جنبه‌های فرهنگی که با علی حاتمی در نظر، روایت، فرهنگ مردم، عرفان، بومی بودن و هویت و برخورد انسانی به ویژه با زن برای اولین بار در حسن کچل تجلی پیدا کرد، یعنی چه؟

حتی در فیلمنامه‌ای که برای هژیر داریوش (حماسه عشقی شب جمعه) نوشت و اولین رویارویی با نوشته‌ای از علی حاتمی بود این مساله حضور داشت هر چند قبل از آنها علی حاتمی در کارنامه خود خاتون شهر آفتاب و مهتاب و نمایشنامه در و ماهیگیر را از عباس جوانمرد کارگردانی کرده بود.

ولی آنچه حسن کچل را به عنوان عامل مهمی در کارهای حاتمی مطرح کرد ابعاد کاملاً عارفانه و ایرانی آن بود که هر چه زمان گذشت آنها پررنگ‌تر حضور خود را در فیلم عیان می‌کردند. از سوی دیگر این فیلم موزیکال بود. تا آن زمان ما در سینما داستان موزیکال ایرانی نداشتیم. هر چند بعداً توسط حاتمی دو فیلم باباشمل و دلشدگان ساخته شد اما آنها هر دو با حسن کچل فرق داشتند. مهم‌ترین دلیل این فرق هم نداشتن حالت قصه‌گویی در هزار و یک شبی است که در فیلم حسن کچل موج می‌زد. لحن روایت که لحنی شاداب و سرخوش بود که با نگاه شیرین علی حاتمی می‌آمیخت فرق حسن کچل با سایر فیلم‌های موزیکال اوست. حسن کچل از یک شهر فرنگ آغاز می‌شود و با تمام وابستگی‌ها به فضای فیلم با لحن نقالی آغاز می‌شود و جنبه‌های طنز توی قصه و بازیگران نه‌چندان سینمایی و بیشتر تلویزیونی برای فیلم عامل مهمی بود که همه چیز این فیلم را خالص و ناب می‌کرد. وقتی در اولین جشنواره سینمای ایران به علی حاتمی برای بهترین فیلمنامه جایزه دادند بسیار خوشحال شد.

حسن کچل در فیلمنامه‌نویسی ایران یک استثنا بود چراکه چندین وجه داشت. فضای کاملاً ایرانی و صمیمی و شخصیت‌های بسیار بومی و به‌رغم قصه‌ای بودن‌شان، کاملاً بومی.

در این فیلم شخصیت زن در فرهنگ ایرانی چه در ابعاد قصه‌ای و روح ستایش عشق در وجود زن به خوبی نمایش داده می‌شود. پرستش جمال و طالب حقیقت و... است که در نهایت به کامیابی می‌رسد هر چند این کامیابی سرشار از ناکامی باشد ولی در کل این فیلم هواخواهی و ستایش عشق است که در چنبره قصه شکل و آغاز و حالتی ایده‌آلیستی و افسانه‌وار به خود می‌گیرد.

اگرچه علی حاتمی بعد از حسن کچل ۱۲ فیلم و سه مجموعه ساخت و عطر و بو و طعم آن در آثارش نمود یافت اما حسن کچل به دلایل بسیاری منحصر به‌فرد باقی ماند و دیگر در هیچ فیلمی از حاتمی به صورت مجموع و کامل دیده نشد.

از نکته دیگری هم که نباید غافل ماند حسن کچل از سوی حاتمی پیشنهادی برای سینمای ایران بود که متاسفانه به عنوان اولین فیلم ریتمیک ایرانی نتوانست ادامه یابد در همین جا باید به جنبه‌های دیگری از فیلم اشاره کرد و آن اجرای موسیقی در این فیلم بود که در ذهن بیننده ایرانی خاطره ایجاد می‌کردند و از سوی دیگر طراحی صحنه و لباس بود که ‌باید هم‌تراز خود فیلم خاطره‌انگیز و تماشایی باشد. همه اینها کار علی حاتمی است که در این فیلم به یادگار مانده است.

این پیشنهاد علی حاتمی به سینما از جنبه‌ای دیگر سال‌ها مسکوت ماند. اما از سوی دیگر فقط حسن کچل را آن دو گروهی که از آنها یاد کردم، ندیدند. کودکان و نوجوانان هم به نوعی تماشاگر این فیلم بودند. شاید حسن کچل پیشنهاد علی حاتمی برای نوعی سینمای کودک و نوجوان هم بود که در آن سال‌ها نهالی نوپا بود و اتفاقاً سینمایی تفننی نبود.

همچنان اما بعد از ۴۰ سال باقی است. چرا عده‌ای این فیلم را تفنن دانستند؟ چقدر از معیارها و ارزشگذاری‌های آن روزها برای منتقدان امروز باقی مانده است؟

آیا اگر باز هم حسن کچل را ببینیم همان‌طور قضاوت می‌کنیم که وقتی به اکران درآمد؟

حسن کچل در بسیاری از نکات اولین در سینمای ایران آن زمان بود و در بعضی نکات همچنان در سینمای ما اولین است. به مناسبت ۴۰سالگی حسن کچل پیشنهاد می‌کنم یک بار دیگر حسن کچل را ببینیم.

زاون قوکاسیان