بهرام بیضایی نمایشنامه نویس، فیلمنامه نویس، کارگردان سینما و تآتر و محقق در دی ماه ۱۳۱۷ در تهران به دنیا آمد. پدرش میرزا نعمت الله معلم کاشانی بود. خانواده بیضایی در ایام سوگواری ماه محرم در کار برگزاری مراسم تعزیه بودند و او از همان دوران کودکی با تعزیه و اصول آن آشنا شد. نمایشنامه نویسی را از نوجوانی و سالهای تحصیل در دبیرستان شروع و از سال ۱۳۳۸ مطالعه و تحقیق درباره نمایش در ایران و جهان را آغاز کرد. در آن سالها او جای آنکه بیشتر اوقاتش را سر کلاسهای دانشگاه تلف کند، در سینماها و تماشاخانه ها می گذراند.

تا اینکه سرانجام در سال ۱۳۳۸ با انصراف از دانشگاه به استخدام اداره کل ثبت اسناد و املاک دماوند درآمد. بیضایی هم زمان شروع به نوشتن مقالات مختلف در مورد تآتر و سینما در نشریات مختلفی همچون علم و زندگی، هنر و سینما، گاهنامه آرش، مجله موسیقی، کیهان ماه، ماهنامه ستاره سینما، کتاب چراغ و... کرد و چند کتاب با ارزش درباره تآتر، از جمله نمایش در چین و نمایش در ژاپن، منتشر کرد که هنوز هم منبع درس دانشجویان رشته تآتر به شمار می روند. در سال ۱۳۴۸ بیضایی با ساخت یک فیلم هشت میلیمتری چهار دقیقه ای سیاه و سفید تصمیم گرفت آستین بالا برند و به جای تئوری بافی و نوشتن انواع و اقسام نقدها وارد صحنه فیلمسازی شود.

دهه چهل برای بهرام بیضایی در زمینه نمایش دهه بسیار موفقی بود. این دهه در تاریخ ادبیات معاصر ایران نیز دهه بسیار پررونق و مهمی به حساب می آید و بسیاری از آثار موفق و برجسته ادبی و شعر و رمان و نمایشنامه و داستان کوتاه در این دهه نوشته شده اند.

از آثار موفق بیضایی در این دهه می توان به پهلوان اکبر می میرد (۱۳۴۲)، هشتمین روز سندباد (۱۳۴۳)، سلطان مار (۱۳۳۴)، چهار صندوق (۱۳۴۶) که تقریباً هیچ وقت اجازه اجرای گسترده پیدا نکرد ، دیوان بلخ (۱۳۴۷) و... اشاره کرد.

از اواخر دهه چهل و همزمان با ورود موج نو سینمای ایران، بیضایی با ساخت دو فیلم کوتاه عمو سیبیلو (۱۳۴۸) و سفر (۱۳۴۹) خودش را برای ورود به سینمای حرفه ای آماده کرد و سرانجام در سال ۱۳۵۱ با ساخت فیلم معتبر رگبار با بازی مرحوم پرویز فنی زاده، محمدعلی کشاورز و پروانه معصومی، قدم اول فیلمسازی اش را محکم برداشت. این فیلم در همان سال برنده مجسمه سپاس بهترین فیلمنامه شد. در همین دهه بیضایی چند فیلم موفق دیگر ساخت: غریبه و مه ۱۳۵۴، کلاغ و در آستانه انقلاب، چریکه تارا با بازی سوسن تسلیمی.

بیضایی یکی از معدود فعالان سینما و تآتر قبل از انقلاب است که در دوران بعد از انقلاب هم با موفقیت به فعالیتش ادامه داد. او در سال ۱۳۶۱ نسخه سینمایی نمایش مرگ یزدگرد را که در سال ۱۳۵۷ بر روی صحنه برده بود کارگردانی کرد. بعد از آن در سال ۱۳۶۵ فیلم باشو غریبه ای کوچک را با بازی سوسن تسلیمی درباره حاشیه جنگ ساخت و سال بعد شاید وقتی دیگر را نیز با بازی سوسن تسلیمی روی پرده برد.

او بعد از ساخت فیلم مسافران در سال ۱۳۷۰ برای مدت نه سال از سینما دور شد. گرچه فیلم مسافران هم مانند فیلمهای قبلی اش با استقبال مواجه شد و در همان سال سیمرغ بلورین جایزه ویژه هیأت داوران جشنواره فجر را به خانه برد، اما بیضایی در طول دهه هفتاد بیشتر اوقات از سینما و تآتر دور ماند.

در سال ۱۳۷۷ فیلم کوتاه گفتگو با باد را کارگردانی کرد و سرانجام در سال ۱۳۷۹ با دو اثر نمایشی مجدداً به سالنهای نمایش ایران رونق بخشید. یکی از این دو اثر «کارنامه بندار بیدخش» اثری از خودش بود و دیگری «بانو آیویی» نوشته یوکیو میشیما نویسنده برجسته ژاپنی. او در همین سال فیلم «سگ کشی» را ساخت که سال بعد برنده تندیس زرین بهترین کارگردانی جشن خانه سینما شد.

بهرام بیضایی از پروسواس ترین کارگردانان سینمای ایران است و حتی در بهترین شرایط هم ساخت هر فیلم او مدتها طول می کشد! به همین دلیل ساخت داشتن نه فیلم در پرونده کاری سی و چهار ساله او چندان عجیب نیست! یکی از تفاوتهای بیضایی با دیگر کارگردانان هم رده اش، عدم علاقه او به جشنواره ها است. بیضایی هیچ علاقه ای به شرکت در جشنواره های داخلی و خارجی و یا کسب موفقیت در این فستیوالها ندارد. با این حال فیلمهای بیضایی هم منتقدان و هم مردم عادی را به طور یکسان راضی می کنند.

● عمده آثار نمایشی بیضایی به پنج دسته تقسیم می شود:

▪ دسته اول، آثاری که از نمایشهای سیاه بازی، عروسکی و خیمه شب بازی الهام گرفته شده اند، مانند چهار صندوق، قصه ماه پنهان و...

▪ دسته دوم، آثاری که از قصه های عامیانه، فولکلور و ادبیات کهن ایران الهام گرفته شده؛ مانند سلطان مار، دیوان بلخ، هشتمین سفر سندباد و...

▪ دسته سوم، آثاری که در آنها از اسطوره های ایرانی استفاده شده ، مانند اژدهاک، سیاوش خوانی، کارنامه بندار بیدخش و...

▪ دسته چهارم، آثاری که در آنها از تاریخ واقعی اقتباس شده، مرگ یزدگرد، سلطان در آبسکون، فتح نامه کلات و...

▪ بالاخره دسته پنجم، آثاری که از تعزیه وام گرفته شده اند، مانند روز واقعه و...

اطلاعات وسیع و معلومات بالای بیضایی در زمینه های نمادشناسی، اسطوره و ادبیات ملل باعث شده تا آثارش لایه های متعدد فلسفی، اجتماعی و تاریخی داشته باشد. به همین خاطر نفس وجود بیضایی برای سینما و تآتر ایران غنیمت بزرگی است و هر فیلم و اثر نمایشی اش یک کلاس درس به حساب می آید.