معماران و هنرمندان مسلمان در ساخت و طراحی مساجد نهایت ذوق و خلاقیت هنری خود را بی توجه به اجر مادی آن به کار می برند.

معماری مساجد در ایران یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه را به نمایش می گذارد که نماینده ذوق سرشار زیبایی شناسی است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی تواند داشته باشد.

از همان ابتدای ظهور اسلام تا کنون ، ملت ها و اقوام مختلف مانند یک امت واحد، با فرهنگ ها، آداب و رسوم و به ویژه با توانایی و درک هنری متفاوت و متنوع در کار ساختن و پرداختن مساجد در سرزمین های وسیعی که از اندلس در باختر تا جنوب خاوری آسیا امتداد دارد، تلاش کرده اند.

بر این اساس هر آنچه که دیروز و امروز تحت عنوان معماری اسلامی در سرزمین های گشوده شده، با سبک ها و شیوه های شناخته شده، اندلسی ـ آفریقای شمالی ـ شامی و مصری ـ ایرانی و بین النهرینی ـ عثمانی ـ هندو ـ یمنی و عربستانی ایجاد شده است، در حقیقت هنر مردمان ساکن در این نواحی است که دیرزمانی پیش از ظهور اسلام هر کدام دارای تمدن های درخشانی بوده اند، و اینک در پرتو تعالیم اسلام دارای سمت و سو و شخصیت واحدی شده اند.

اگرچه به ظاهر واجد تفاوت هایی بوده اند که بیش از همه در شیوه تزیین بنا، تجرید و درک هنری مبتنی بر برخی جنبه های فرهنگی مانند آداب و رسوم قومی و سنت های قبیله ای، اقلیم، عادت ها، معیارها و هنجاری های مورد قبول آنها بوده است.

معماران و هنرمندان مسلمان تاکنون نهایت ذوق و خلاقیت هنری خویش را بدون توجه به اجر و مزدی بذل کرده اند، به گونه ای که گاه حتی از نصب نام و نشان خود هم غافل شده اند.

در بنای بسیاری از مساجد در سرزمین های اسلامی هنرهای گونه گون در انبیق این خیزش سترگ به هم درآمیخته و معماری در این میان نقش توازن کننده ای ایفا کرده است. کاشی کاری، نقاشی ، گچ بری ، منبت کاری ، خوشنویسی ، خطاطی کتیبه ها ،حتی صوت خوش و موسیقی دل انگیز در صدای مؤذن و قرائت کتاب خدا.

بدان گونه از بررسی یافته های باستان شناسی در نجد ایران حاصل آمده، پوشش گنبدی با قاعده مدور، نخستین بار به وسیله معماران هنرمند دوران مقدم ساسانی و در بنای کاخ های خسروان، هم چون کاخ اردشیر بابکان در فیروزآباد و کاخ سروستان به کار رفته که این وضعیت صرف نظر از پوشش فضاهای وسیع و رفیع، شکوفایی بیرونی و درونی اینگونه بناها را فراهم می آورد که پیش تر با استفاده از قاب های مربع متحدالمرکز با چرخشی به مقدار نیم قائمه بر روی قاب زیرین و محاط در آن زیگوراتی را به وجود می آورد، ساخته می شد.

اکنون تبدیل آن به شکل مدور، در واقع تحولی در جهت دست یافتن به نرمش و ایستایی بهتر و تقسیم یک نواخت و متوازن تر نیروهای موجود در بنا بوده است.

به علاوه این تمدید خردمندانه، معمار را از لزوم به کارگیری احجام و عناصر ساختمانی حجیم و وزین که از پیش برای پوشش فضاهای اصلی و جنبی فراهم آورده بود، بی نیاز کرده و در عوض استفاده از آجر و یا سنگ با ابعاد کوچک و قابل حمل را مقدور می ساخت و کار ساختن و پرداختن را آسان می کرد.

بناهای فاخر و نفیسی که از رهگذر این ابداع هوشمندانه حاصل می آمد، این بار مقدر بود تا در شکل دهی به بنای مساجد اسلامی و در خدمت به اهداف مقدس و جهان بینی نو کمر ببندد. ابتکار عملی که در خاستگاه اسلام به کلی بی سابقه بوده است.

در آغاز تقریبا همه مساجد اسلامی در جای معابد، کاخ ها و کلیساهای سرزمین های مفتوح و با استفاده از عناصر و مصالح موجود در آنها ساخته می شد.

مسجد جامع اموی دمشق به عنوان مسجد و مرکز اسلامی که هم پارلمان بوده و هم محلی که به امور جاری مسلمانان می پرداخت، با هدف نشان دادن قدرت جامعه جوان مسلمانان، در محل پرستشگاه ژوپیتر، خدای خدایان رومی که سابقا به کلیسا مبدل شده بود، ساخته شد.

در ایران هم اغلب آتشکده ها تبدیل به مسجد شدند از آن جمله می توان از مسجد جامع اصفهان در عهد خلافت منصور نام برد.

مسجد ایرانی علاوه بر افزودن گنبد به فضای شبستان به کمک یک هندسه گام به گام و ایجاد ایوان که به شکوه و جلال آن می افزود، دارای ویژگی های منحصربه فردی است که لطافت و ظرافت در آراستن و تزیین بدنه در داخل و خارج بنا، از آن جمله اند.

با این همه میراث متقدمان و تتجربه به جای مانده از آنها توام با تنوع و تجربه های سنتی در استفاده از فرم و فضا به ویژه در معماری مساجد، قرن هاست که به کمال رسیده و به بلوغ هنری و ماندگاری فنی دست یافته است.

تبلور این امر را می توان در بنای کوچک زیبا و ظریفی همچون مسجد "شیخ لطف الله" اصفهان که در اوج زیبایی، ادراک علمی و استادی مسلم است، به وضوح مشاهده کرد.

ویل دورانت مورخ مشهور و معاصر آمریکایی در باره این شاهکار بی مانند تووصیف جالبی دارد. او در تاریخ تمدن خود و در آغاز عصر خرد می نویسد: بیش از همه داخل مسجد دارای زیبایی شگفت انگیزی است که شامل نقوش اسلیمی، اشکال هندسی، چنبره [ایی با طرح کامل و یک شکل است. در این جا هنر مجرد (آبستره) را می بینیم ولی با منطق و سبک و اهمیتی که هرج و مرج مبهوت کننده ای را به عقل عرضه نمی کند، بلکه نظم قابل فهم و آرامش فکری را می رساند.

پروفسرو پوپ، ایران شناس و مستشرق معروف معاصر در کتاب خود «بررسی هنر ایران» می نویسد: «کوچک ترن نقطه ضفعی در این بنا دیده نمی شود. اندازه ها بسیار مناسب اند، نقشه آن بسیار قوی و زیبا و به طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده ذوق سرشار زیبایی شناسی است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی تواند داشته باشد.