در دوران قاجار ، نظام كهن زیست تحت تاثیر عواملی كه بیشتر خاستگاه جهانی داشت دستخوش تحول و دگرگونی شد و جنبه های نوینی ار زندگی شهری با سلسله مراتب خاص پدیدار گردید.

تحت تاثیر این تحولات تهران نیز به عنوان پایتخت، بستر اساسی ترین و عمیق ترین تحولات و تغییران كالبدی شد تا جایی كه سبك جدیدی بنام سبك تهران پا به عرصه گذاشت.در این دوره برای اولین با در ایران، ساختمان سازی با تهیه نقشه مرسوم شد. همچنین طراحی و ساخت، برخلاف نظام استاد شاگردی به فرد واگذار گردید و تدریس معماری با حضور معلمان اروپایی در دارالفنون برقرار شد.معماری دوره قاجار را معماری خانه سازی و یا معماری خانه های مسكونی نامیده اند. چرا كه بیشترین ساخت و سازها در این دوره به علت افزایش جمعیت شهرنشین معطوف به ایجاد سرپناه و خانه برای مردم مهاجر و تازه وارد به شهر گردید. كثرت ساخت و ساز به همراه شرایط نامساعد اقتصادی مانع از پویایی و ایجاد تحول چشم گیر در نظام فضایی و ساختاری خانه ها بود.خانه های عوام برطبق همان بافت محله ای و در تبعیت از ضوابط الگوی متداول خانه ایرانی ساخته می شد. این خانه ها دارای حیاط مركزی، اتاق های سه دری و پنج دری با ارسی بود و فضاهای ورودی نیز شامل هشتی و دالان دهلیز می شد.در این میان تنها خانه های اشراف و طبقات مفرح در محلات شمال شهر مشابه با كاخ ها و عمارت های سنتی ساخته می شد.

تزئینات بكاررفته در این خانه ها عبارتند از :

آیینه های قدیمی با گچبریهای پركار و ظریف

ستونها و سرستونهای مرمرین به سبك اروپایی

نقاشی های دیواری با موضوعات مختلف از قبیل وقایع تاریخی مهم، چهره پردازی ها، نگارگری ها و مناظر، كه تمام سطوح داخلی دیوارها را پوشانده است.

مجموعه های مرمرین و مفرغی در داخل و خارج ساختمان

ارسی و شیشه های رنگی

محوطه سازی انگلیسی و فرانسوی با سطوح وسیع چمن كاری، درختان زینتی و بوته ای، حوضچه ها و حوض های مربع مستطیل كوچك و بزرگ، گلكاری باخچه ها و خطوط كلی محوطه سازی و باغ سازی كه تا حدی ار حالت محوری خارج گردیده است.

آذین بندی فضاهای داخلی و خارجی با استفاده از میزها، صندلی ها و مبل ها

همچنین ویژگیهای كالبدی فضاها را می توان به شكل زیر دسته بندی كرد:

پلان های كشیده در امتداد نما، برجك هایی مه در یك طرف یا طرفین بنا قرار گرفته است.

ایوانهای وسیع در جلوی ساختمان

تالارها و سرسراهای بزرگ همراه با پله های مركزی

بخاریهای دیواری، شیروانی ها و سقف های سبك

ایجاد چشم اندازهای وسیع بوسیله پنجره ها و نورگیرهای كوچك و بزرگ در نمای ساختمان

بطوركلی سبك معماری در این دوره تلفیقی از خانه های سنتی ایران به همراه برخی از نماهای فرهنگی می باشد. در پی تحول سبك معماری در احداث خانه ها، كم كم اصلی ترین مفهوم فكری و كالبدی معماری «درونگرای» جای خود را به «برونگرایی» در شكل گیری خانه ها می دهد كه نمونه های متعددی از آنرا در تهران آن زمان می توان دید.

در ذیل برخی از نماهای خانه های قوام السلطنه ، مشیرالدوله و وثوق الدوله جهت آشنایی هر چه بیشتر شما عزیزان ارائه می گردد :

منبع: میراث فرهنگی