نگاهی به زندگی زها حدید ملکه معماری معاصر

در این مقاله به زندگی زها حدیدنگاهی می اندازیم , کسی که زن بودنش نتوانست مانع پیشرفتش شود , و در عوض به پشتوانه علاقه و خلاقیت و همتی که داشت توانست یکی از سرآمدترین معماران دروران معاصر شود

داستان زها محمد حدید معمار فقید عراقی الاصل، به اعتباری مشهورترین بانوی معمار معاصر، از تلاش های حاج حسین پدربزرگش در کوران حوادث جنگ جهانی اول در موصل تا تجارب منحصربه فرد پدرش محمد در سرآغاز تأسیس عراق امروزی و نهایتا مسیر پیشرفت دختری تنها در دنیای ناآشنا و مردسالار معماری غرب، داستان الهام بخش زنی است که «از پس ابری از ابهامات با آدم ها صحبت می کند، یکی از همان اندک زنانی است که جبر زمانه بر آنها کارگر نبوده و نتوانسته جلوی پیشرفت آنها را بگیرد. داستان موفقیت اعجاب انگیز معماری که بسیار حرفه ای بود اما خیلی خیلی کم می ساخت... زنی با خلاقیتی وسیع، اندکی سربه هوا، گاهی خوش خنده ولی بیشتر خشک...». رولان بارت نویسنده، فیلسوف، نظریه پرداز ادبی، منتقد فرهنگی و نشانه شناس معروف قرن بیستم فرانسه در «لذت متن» به بررسی دو مفهوم «لذت» و «سرخوشی» می پردازد و می گوید: «اگر بخواهم متنی را با سنجه لذت ارزیابی کنم دیگر نمی توانم بگویم این متن خوب است و آن متن بد. دیگر نه احترامی است و نه انتقادی؛ تشویق و توبیخ همواره پیرو اهداف راهکاری، استفاده های اجتماعی و اغلب یک خیال خانه یا ایماژستانِ فروکاهنده اند. من نمی توانم خوب و بد بسازم؛ متنی را تصور کنید که کمال پذیر است و آماده ورود به بازی گزاره های هنجارگذار: متن ما بیش از اندازه چنین است و قدر کفایت چنان نیست...؛ جلای متن (که بی آن، روی هم رفته، هیچ متنی وجود نخواهد داشت) سرخوشی خواهش آن است: درست آنجا که متن از خواسته در می گذرد، از غان و غون فراتر می رود، از این رهگذر می کوشد که طغیان کند، در سد صفت ها رخنه کند، صفت هایی که درهای زبان اند، همان درها که ایدئولوژی ها و خیال پروری ها از آنجا در درون زبان سرازیر می شوند...». ساحات یا ابعاد مختلف فضا با هم و با انسان پیوندی عمیق دارند؛ به این معنا که در مراحل درک، تولید و بازنمایی فضا، ذهن انسان نقش فعالانه ای بازی می کند. وجود یا عدم وجود فضایی که صرفا امتداد اجسام بوده، از ادراک کننده کاملا مجزا باشد اصولا مسئله مهمی نیست چراکه تمامی موارد مواجهه با فضا در عمل وزنی از ذهنیت را دارد و این ذهنیت خود تحت تأثیر عوامل فرهنگی بوده و در میان افراد یک فرهنگ غالبا مشترک است [این معنا که ذهنیت افراد در بستر جامعه شکل گرفته است]؛ اما هر فردی فضا را به شیوه و با محتوای خاص خود درک می کند؛ اشتراکات میان افراد، کنش اجتماعی را ممکن کرده و این اشتراکات مبنای ادراک یک فرهنگ یا خرده فرهنگ از فضاست.

داستان نسل ها از موصل تا لندن...

جنگ جهانی اول در روزهای اتمام خود ماجراهای غریبی برای موصل رقم زد. امپراتوری عثمانی آخرین نفس ها را می کشید و کشور عراق قرار بود تشکیل شود. در این گیرودار تنها هوشمندی می توانست منجی تاجری متوسط الحال باشد؛ حاج حسین، تاجر باهوش، اموال خود را در کوران حوادث جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی حفظ کرد.... اموالی که از تجارت با شامات و ملاکی کسب کرده بود. حاج حسین حدید این کیاست را در انتخاب همسر و بعدها در تربیت فرزندان هم به کار برده بود. داماد «چلبی»ها شدن و ازدواج با دخترعموی والی کم چیزی نبود. حاج حسین نهایتا والی موصل شد. محمد، پسرش، نور چشمی پدر بود؛ وقتی می خواست او را برای ادامه تحصیل به بیروت بفرستد لحظه ای درنگ نکرد و بعد هم هزینه گزاف مدرسه اقتصاد لندن را به جان خرید. «محمد حدید» بسیار مدیون دوراندیشی و تبار پدر بود و البته شاید اندکی هم سخت کوشی خودش؛ او اولین فارغ التحصیل عراقی مدرسه اقتصاد دانشگاه لندن بود، آن هم با درجه عالی و خاطره هایی کلیشه ای در ذهن اساتید از یک جوانک باهوش عرب... این اساتید خود در زمانی کوتاه وزیر و وکیل شدند و عنان امور بریتانیای نیمه اول قرن بیستم را به دست گرفتند؛ ظاهرا شتر سرخ موی بخت در آستانه خانه محمد جا خوش کرده بود! محمد به موصل بازگشت و درجات ترقی را در کشور تازه تأسیس «عراق» به سرعت طی کرد.

زها [در فارسی به اشتباه زاحا متداول شده است] وقتی به دنیا آمد که پدر ۴۲ساله اش نماینده مجلس و از رجال تأثیرگذار عراق بود؛ زها یا به سیاق نام گذاری عربی «زها محمد حدید» به آموختن ریاضی در دانشگاه آمریکایی بیروت پرداخت و بعد از فارغ التحصیلی در حالی که ۲۱ سال بیشتر نداشت راهی لندن شد. روزهایی که کمتر دختری از عراق در لندن درس می خواند، آن هم «معماری». نوه حاج حسین به هنرآموزی شاخص در مدرسه معماری انجمن معماری لندن و بعد ها متروپلیتن بدل شد و آشنایی اش با استادی جوان از بلاد هلند [رم کولهاس] مدرس جوان و معمار جویای نام، زها را که دیگر سوگلی استاد بود، به مسیری از شهرت و افتخار سوق داد. نیجل کوتس که هم اکنون استاد معماری آکادمی هنرهای زیبای لندن است و هم زمان با زها دانشجوی رم کولهاس بود، در مورد آنها می گوید: «هر دو بسیار مغرور و متکبر بودند؛ بحث های جالبی میانشان در می گرفت که سرمنشأ همه این بحث ها علاقه وافر به انقلاب در معماری بود. با وجود اخلاق تند زها و محدودیت هایی که در ارتباط ایجاد می کرد، همه او را دوست داشتند، چون می دانستند او آدمی با اندیشه ها و اخلاقیات خاص است... اما هیچ وقت فکر نمی کردیم که او این قدر موفق شود...».

برنده تنهاست...

زها در دنیای مردان کار می کند ولی سقفش را با هیچ مردی تقسیم نکرده است؛ زها تا آخر عمر تجرد را انتخاب کرد. نه به سیاق مألوف مردان کسب وکار، گلف بازی می کند و نه به قایقرانی و ماهیگیری علاقه دارد، اینها مقولاتی هستند برای دنیای مردان، اما باز هم می تواند قرارداد ببندد...! زها همیشه متفاوت عمل کرده است؛ تمام سرمایه او خودش است و یحتمل همان نیرویی که سرمایه حاج حسین را در سال های افول عثمانی ها حفظ کرد: کیاست «حدید»ها و حضور در زمان مناسب و در جای مناسب. شاید آثار عجیب او هم ریشه در صحاری ای داشته باشد که از آنها آمده. جایزه ارزشمند معماری پریتزکر [به تعبیری نوبل معماری] وقتی آن را در اولین زن و جوان ترین دریافت کننده آن ضرب کنیم، کرنشی بود در برابر یک عمق شرقی و لطافتی زنانه. پریتزکر نقطه عطفی در زندگی حرفه ای حدید بود. حدید قرار بود از چنبره معمار کاغذی بودن [تعبیری که در مورد معمارهایی که آثارشان ساخته نمی شود] نجات پیدا کند، ستاره بخت او رو به اوج بود و قرار بود آوازه شهرتش تا برنده شدن اثری در کنار برج میلاد تهران هم برسد. بیراه نمی گفت یکی از داوران پریتزکر: «زها راه دیدن ما و تجربه فضایی ما را تغییر داد...؛ چند معمار داریم که بتوانند این کار را انجام دهند. معماری او لباس بر تن ساختمان نیست... او فضا را در دست دارد. او کف روان، دیوار لغزان و سقف هایی که در حال پروازند را به گونه ای که بیرون و درون یگانه ای دارند، در هم می آمیزد...». خودش می گوید: «پدر و مادر من اعتقاد خاصی به تحصیلات داشتند و می گفتند آموختن سبب استقلال می شود. در سال های ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰، بغداد جامعه ای سکولار داشت، به طوری که بسیاری از خانواده های مسلمان، یهودی و مسیحی، فرزندانشان را به مدارس کاتولیک می فرستادند و من هم به مدرسه کاتولیک می رفتم و این سبب اغتشاش ذهنی من شده بود. از ۱۱سالگی می خواستم معمار شوم. دوست صمیمی پدرم پسری معمار داشت، او بسیار به خانه ما می آمد [او در اینجا از آن پسر عدنان چادرچی نام نمی برد، عدنان بعدها پارلمان عراق و بسیاری بناهای شاخص را طراحی کرد]. آنها از او خواستند کارهایش را در خانه ما نگه دارد. تعداد بسیاری ماکت به خانه ما آورد. من در آن موقع بسیار کوچک بودم و ماکت ها برایم بسیار وسوسه انگیز بود! گاهی فکر می کردم که آنها خانه عروسک هایم است. مادرم از آن معمار تأثیر پذیرفت و در همان سال دکوراسیون خانه را کاملا عوض کرد. آن زمان شروعی برای متفاوت نگریستن من به زندگی شد...». بعد ها اما همه چیز تغییر کرد؛ همه چیز به راحتی عروسک بازی دوران کودکی یک دختربچه پیش نمی رود؛ حدید مخالفان بسیاری داشت، برخی نحوه تفکر او را قبول نداشتند و عده ای معماری نشانه گرای او را زیر سؤال می بردند. به نظر معمار سنتی بریتانیایی، روبرت آدام، کارهای او معماری نیستند حتی آنها ساختمان هم نیستند بلکه مجسمه هایی انتزاعی هستند که نام معماری را یدک می کشند! مارک ویگلی پرفسور شاخص در عرصه تحقیق و تدریس معماری در مورد معماری وی معتقد است: «این معماری بیشتر معماری شکستن، جابه جاشدن، انکسار، انحراف و تحریف است...». زها تنهاست، برنده تنهاست.

معماری یا پرسش از سنت

محمدرضا شیرازی مدرس و پژوهشگر معماری در مورد معماری حدید که به نوعی از معماران ساختارزداست، معتقد است که با مطالعه دیدگاه معماران دیکانستراکشن درمی یابیم که آنها نیز همواره نگاه ویژه ای به سنت داشته اند و آن را در مقام دیگری مورد توجه قرار داده اند. این معماران، از آیزنمن گرفته تا حدید، اگرچه منتقدان بزرگ سنت اند، اما انتقاد آنها از سنت، بر پایه شناخت و فهم مؤلفه های آن شکل گرفته است. زها حدید نیز در هیچ پروژه ای یک راهکار معین را به کار نمی گیرد. وقتی چومی خطاب به او عنوان می کند که برخلاف ریچارد مه یر که یک راهکار مشخص دارد، در هر پروژه راهکار خود را تغییر می دهد، حدید با تأکید بر این تعبیر عنوان می کند: «همیشه فشار زیادی روی من بوده تا با آنچه بقیه انجام می دهند مطابقت کنم و دیگران به خوبی چنین می کنند. من علاقه ای ندارم آن گونه کار کنم چون واقعا معتقدم که کارها باید متفاوت باشند»، او دوست دارد هربار، در هر پروژه ای نو باشد. برای حدید سنت «اکنون» اوست. او از اکنون خود می گریزد و برای گریز از آن، ناچار باید اکنون خود را که مدام در حال تبدیل شدن به سنت است خوب بشناسد. با بررسی طرح های حدید به شخصیت بغرنج و روشنفکرانه ای که سرچشمه طرح های اوست پی می بریم. زها حدید، نمایانگر مدرنیته زنانه ای است که صرفا منحصر به سلسله مراتب زمانی نمی شود، بلکه در عین حال، دربردارنده رفتاری متأثر از درکی روشن و واقعی است؛ معماری وی با بخش لطیف روح زندگی معاصر هماهنگ است. در چیستایی زیبایی، گروتر چنین بیان می کند که انسان در مواجهه با یک جسم یا پدیده، پیام هایی را از آن دریافت می کند که احساسات درونی او را تحت تأثیر قرار داده و ماهیت آن پدیده را در ذهن او شکل دهد. وقتی زیبایی شناختی یک پیام به حد مشخصی برسد، فرد جسمی که پیام را از آن دریافت کرده، زیبا تشخیص می دهد. این حد خاص مقداری از اطلاعات است که گیرنده را وادار به تشکیل طرح واره کرده، از این طریق سطح ادراکش را به سطحی بالاتر از سطوح ادراکی می رساند و به عکس نیز می توان گفت یک چیز زیبا، ادراکی غنی را برای ما ممکن می کند و این باعث رضایت ما می شود. در این تعبیر آثار زها جولانگاه سطحی از ادراک است که سرخوشی و لذت را توأمان در مخاطب رقم می زند و البته این همه را نه با رد سنت، بلکه با پرسشگری از آن و تعقیب روند خلاقه اش، ممکن می کند.