شور و نوای خاصی در استودیوی شماره یک ساختمان شهدای رادیو برقرار است. ۲۰ نفر از تعزیه خوانان و نوازندگان به سرپرستی احمد عزیزی قرار است مجالس تعزیه امام حسین(ع) را اجرا کنند. برای اولین بار است که تعزیه به صورت رادیویی تهیه و از زبان تعزیه خوان ها در رادیو روایت می شود. داریوش گودرزی، صدابردار از نوازندگان می خواهد بنوازند تا صدا را تنظیم کند. علی صدیقیان، در شیپورش می دمد، جواد چراغعلی و مسعود عزیزی طبل ریز می زنند و میلاد عزیزی طبل بزرگ و سنج. وقتی گودرزی، صداها را تست می کند، مهدی ساعی (تهیه کننده) از احمد عزیزی می خواهد پشت میکروفن قرار بگیرد. عزیزی این طور می خواند:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است / باز این چه نوحه و عزا و چه ماتم است

صدای طبل و سنج درهم آمیخته می شود. عزیزی با آه و ناله ادامه می دهد:

جن و ملک و آدمیان نوحه می کنند / گویا عزای اشرف اولاد آدم است...

پشت اتاقک شیشه ای متوجه می شوم صورت خیلی از عوامل برنامه به خاطر عـــشق به مولا و مقتدایشان خیس شده است. سادات، سردبیر برایم توضیح می دهد: این اشعار پیش زمینه تعزیه است. ساعی، تهیه کننده خطاب به نوازندگان می گوید: نگذارید نوحه آقای عزیزی تمام شود تا شما بنوازید. ده دقیقه قبل از آن آماده باشید و با نواختن شیپور کار را ادامه دهید. سپس از شبیه خوان ها می خواهد خیلی بلند اشعار را اجرا نکنند، بلکه در حین اجرا به خودشان استراحت دهند تا صدایشان خسته نشود.

کاظم برغمدی سبزواری، کارگردان این اثر هنری تاکید می کند تعزیه خوان ها نباید به صورت روایت مطالب را بیان کنند. وقتی توضیحات لازم داده می شود، صحنه رجزخوانی امام حسین(ع) مقابل دشمنان اجرا می شود. قاسم تسبیحی، شبیه خوان امام حسین (ع) مطالبش را در آواز اصفهانی آغاز می کند: ایا فرقه مشرک ناقبول / ستم پیشگان پلید جهول / منم نور چشم رسول خدا / منم نوگل باغ خیرالنساء...

ساعی برایم می گوید: ویژه برنامه سوگواره حسینی در ۱۳ مجلس ضبط می شود و بیانگر تعزیه های حضرت مسلم در دو قسمت، ورود کاروان به کربلا و شهادت حضرت حر در سه قسمت، تعزیه وهب نصرانی در یک قسمت، تعزیه شهادت حضرت علی اکبر(ع) در یک قسمت، تعزیه حضرت ابوالفضل(ع) و حــضـــــرت امام حسین(ع) و ورود کاروان به شام هرکدام در دو قسمت روایت حادثه عظیم کربلاست. او ادامه می دهد: در این صحنه امام حسین(ع) در حال اتمام حجت با مخالفان است؛ کسانی که از پذیرفتن حق خودداری می کنند و مانع حرکت آن حضرت می شوند و امام به خاطر معرفی بیشتر، از جد و اجداد خود صحبت می کند و این که یزید باطل است و در راه خلاف حرکت می کند.

شور حسینی از امواج رادیو

وقتی از منوچهر فیضیان، مدیر گروه فرهنگ رادیو ایران درخصوص طرح اولیه این تعزیه رادیویی می پرسم، می گوید: در روزهای باقیمانده به آغاز محرم سال گذشته، در گروه ایران و فرهنگ این شبکه رادیویی و نیز جلسات طرح و برنامه، شوری دیگر برپا شده بود. طرح اولیه سید مقداد سادات، فرزند شهید رادیویی دستمایه تک برنامه ای شد که با همراهی و همدلی مدیریت محترم شبکه رادیو ایران، دکتر شیخ محمدی و نیز کارشناسان و همکاران طراح برنامه با تار و پود حسینی تعزیه خوانان گروه احمد عزیزی ضبط و پخش شد.

فیضیان تصریح می کند: از آن روز به بعد، مدیریت رادیو ایران، وظیفه ای سنگین به دوش گروه ایران و فرهنگ گذاشتند. این وظیفه چیزی نبود جز این که برای ایام محرم سال بعد ـ ۱۳۹۰ ـ جلسات متعددی از تعزیه ضبط و پرداخت شود. این گونه شد که شوریدگی تک تک گروه تعزیه سیدالشهدا به امواج رادیویی تبدیل شد تا رادیو ایران کاری کرده باشد کارستان!

او ادامه می دهد: بی گمان عرضه مجالس تعزیه ـ از رادیو ـ کم سابقه است و می دانم و می دانیم که تا چشم عنایتی نباشد این گونه برنامه ها ساخته نخواهد شد. به هر روی از اواخر تابستان و اوایل پاییز امسال استودیو یک ساختمان شهدای رادیو ایران، رنگ حماسه به خود گرفته بود. حماسه پردازانی که این بار در قالبی جذاب و شیوا و بی بدیل ـ تعزیه ـ دقایق عاشورایی مخاطبان را به رنگ آزادگی و بیداری می آرایند.

دقت فراوان در اجرایی درست

وقتی ساعی به گروه استراحت می دهد، فرصت را غنیمت می شمرم و از احمد عزیزی، عضو هیات مدیره انجمن تعزیه ایرانیان، کسی که بازیگر نقش مسلم، حر و وهب نصرانی است می پرسم برای روایت این رخداد مذهبی چه کسانی شما را یاری می دهند که می گوید: در روایت مظلومیت فاجعه کربلا، حسین حیدری در نقش (ابن زیاد) و بچه خوان ها، امیر علی حیدری (حضرت سکینه) و محمدحسین محبی (عبدالله) ، مهدی آقایی (ابن سعد) ، حمزه کاظمی و محمود معینی (زنانه خوان) ، عقیل صدقی و ابراهیم اسدی (موافق خوان) ، خلیل رضایی (قاصد) ، حمید حیدری (حرمله) ، ابوالفضل صابری (حضرت ابوالفضل) ، داوود آبایی (شمر) ، قاسم تسبیحی (امام حسین) و امیر صفری (علی اکبر) ، بازی کرده اند و مرا در روایت این مجالس یاری می دهند که همه مجالس در چهار بخش موافق خوان بازی نقش اولیا، مخالف خوان بازی نقش اشقیا، بچه خوان و زنانه خوان اجرا می شود.

عزیزی معتقد است: پخش تعزیه از رادیو بر روند ترویج و تبلیغ دین موثر است، چون زندگینامه پیغمبران و امامان را به تصویر می کشد. گذشت، فداکاری، مهر و محبت، تقوا، ایثار، شهادت و شجاعت از صفات پسندیده ای است که به صورت اشعار و نمایش از زبان تعزیه خوان ها در تعزیه متجلی می شود. او با اشاره به این که ردیف موسیقی سنتی، دستگاه ها و آواز ایرانی توسط موافق خوان ها و مخالف خوان ها در تعزیه رعایت می شود، تاکید می کند: موسیقی و مارش از ضروریات تعزیه است و نوازندگان با نواختن سازهای مربوط صحنه های غم و شادی و جنگ را انتقال می دهند. او از تدبیر درست دکتر حمید شیخ محمدی، مدیر رادیو ایران در راستای زنده نگهداشتن هنر تعزیه و فراهم کردن فرصتی برای اجرای آن از رادیو تشکر می کند که با این کار نه تنها بار علمی و معنوی مخاطب بالا می رود، بلکه چون مخاطبان ما ممکن است آنقدر مطالعات تاریخی وسیعی نداشته باشند، بنابراین با شنیدن برنامه هایی از این دست، بیشتر با تاریخ زندگی ائمه و کرامات ایشان آشنا می شوند.

استفاده از موسیقی زنده در تعزیه

مهدی ساعی می گوید: برداشت همه این بود که تعزیه یک نوع نمایش تصویری است و تبدیل آن به محتوای صوتی امکانپذیر نیست یا در این نوع تبدیل، محتوا دچار دگرگونی می شود و تجسم تعزیه برای شنونده رادیویی ممکن نیست، ولی با درایت مدیر محترم شبکه این کار با تمام تجهیزات فنی و محتوایی ضبط شد و هم اکنون که در حال تدوین و پخش این تعزیه ها هستیم نشان دادیم تعزیه هم می تواند به صورت صوتی پخش شود و تجسم آن نیز در ذهن مخاطب ممکن است، ولی این موضوع شرایط ویژه ای می طلبد که باید در ضبط تعزیه به آن دقت کافی شود.

ساعی یکی از این موضوعات را شخصیت پردازی در تعزیه رادیویی می داند و تصریح می کند: ما این موضوع را با تفکیک شخصیت ها توسط افراد ایجاد کردیم، یعنی هر صدا فقط نقش یک نوع شخصیت را ایفا می کند تا از این طریق بتوانیم به تشخیص این شخصیت ها کمکی کنیم. وی دومین موضوع را کیفیت ضبط این نوع تعزیه ها می داند که این هم با گردآوری گروه تعزیه و تجهیزات مناسب صدابرداری بخوبی انجام می پذیرد.

وقتی از ساعی درخصوص موسیقی هایی که در این تعزیه پخش می شود، می پرسم او می گوید: برای تهیه برنامه از موسیقی زنده استفاده کردیم. یعنی از موسیقی آرشیوی برای این نوع تعزیه استفاده نکرده ایم تا تعزیه کاملا سنتی به سمع شنوندگان برسد.

ساعی ادامه می دهد: ابتدای هر تعزیه راوی میثم نیکنام با روایت خلاصه ای از تعزیه های قبل، شنوندگان را به شنیدن تعزیه دعوت می کند.

نقش ساز در انتقال مفاهیم تعزیه

علی صدیقیان نوازنده شیپور، ترومپت و نی که ۳۵ سال است در هنر تعزیه فعالیت می کند و کار با موسیقی توام با ساز را از زمان «بچه خوانی» شروع کرده، می گوید: از هشت سالگی کار تعزیه را شروع کردم و در نقش های سکینه، حضرت رقیه(س) و حضرت قاسم خوانده ام به طوری که می توانم بگویم تعزیه در خانواده ما ریشه دارد و پدربزرگم از امام خوانان معروف بود. اوکه زیر نظر شوهرخواهر خود استاد عباس گرگانی، ساز را یاد گرفته است، می گوید: ساز نقش مهمی در انتقال مفاهیم تعزیه دارد.

وقتی تعزیه شروع می شود، نوازنده قبل از این که شبیه خوان، کار خود را شروع کند باید آنقدر مجرب و باتجربه باشد که بداند شبیه خوان چه مقامی را در چه دستگاهی و با چه آوازی می خواند و براساس علم به این موارد، ساز را انتخاب کند.

صدیقیان ادامه می دهد: سابقه ساز فعلی (ترومپت) که در حال حاضر استفاده می شود، به ۵۰ یا ۶۰ سال می رسد. قبل از آن از سازهای دیگر همچون بوگل ـ که سازی است فلزی و دوزبانه چون ترومپت، لوله اش کله قندی و کوتاه تر از ترومپت ـ استفاده می شد که سن من ایجاب نکرده استادان این ساز را درک کنم. البته نوع نواختن این سازها با هم فرق می کند. ترومپت کار را برای نوازنده بیشتر و خیلی از نواقص را برطرف کرده و این محدودیت دیگر وجود ندارد و خواننده در هر گامی که بخواند راحت می توان ساز را انتخاب کرد. نوازنده نی در تعزیه امام حسین ادامه می دهد: نسبت به شهرها و زمینه سابقه تعزیه در آن، نوع تعزیه فرق می کند که در حال حاضر تعزیه های میر غم و میر عزای کاشی، زمینه انجم اراک، قزوین، طالقان، تفرش، تهران و شمال وجود دارد. همچنین به تعداد روزهای ایام سال تعزیه هست که برخی از آنها مناسبتی است، مثل ایام محرم که تعزیه های دهه خوانده می شود و تعزیه های غریب، تعزیه هایی است که غیر از تعزیه های دهه است.

همین طور که استودیو را ترک می کنم صدای سنج، طبل، شیپور و نی را می شنوم که درهم آمیخته می شود و حرکت کاروان کربلا را در اذهان تداعی می کند.

تعزیه خوان و توانایی درک شخصیت

وقتی از حسین حیدری، شبیه خوان ابن زیاد که ۲۰ سال است مخالف خوان است، می پرسم چرا در تعزیه نقش منفی را بازی می کند، می گوید: چون صدایم حالت خشن دارد بیشتر به درد مخالف خوانی می خورد، اما تعزیه خوان علاوه بر این که خودش مسلمان و دوستدار اهل بیت است، زمانی هم که این نقش ها را اجرا می کند، سعی دارد چهره پلید این افراد را به مردم نمایش دهد.

او تصریح می کند: اگر یک بازیگر توانایی درک شخصیت را داشته باشد این احساس برایش به وجود می آید که اگر من بازیگر نوعی این چهره را به نحو احسن ارائه کنم بزرگ ترین ثواب را برده ام، چون این شخصیت را به مردم شناسانده ام که چقدر پلید بوده است. البته من در حین بازی در نقش ابن زیاد در درونم نسبت به این شخصیت بغض داشته که چطور توانسته با اهل بیت(ع) نیرنگ داشته باشد و خواستم همان کینه و بغض را انتقال دهم. شاید باور نکنید بارها بر ظلمی که نسبت به اهل بیت پیامبر روا شده گریه می کنم و نمی توانم نقش را ادامه دهم. یادم هست فرزندم تازه زبان باز کرده بود و ما از تفرش به سمت تهران می آمدیم که در ماشین سی دی تعزیه را گذاشته بودم که پشیمانی حضرت حر خوانده می شد. متوجه شدم امیرعلی با خودش تکرار می کند. یک سال بعد در برقان تعزیه حر را اجرا می کردیم که با فرزند بزرگ ترم امیرمحمد که هشت ساله بود آن صحنه ها را کار می کردم. موقع اجرا در حسینیه برقان وقتی امیرمحمد می خواست نقش پسر حر را بازی کند، امیر علی زودتر از او میکروفن را گرفت و همین نقش را اجرا کرد. آنجا بود که متوجه شدم ایشان به درد تعزیه می خورند.

پدر امیرعلی حیدری که در این تعزیه رادیویی شبیه خوان حضرت سکینه است، ادامه می دهد: در همایش دوسالانه نمایش های آیین های سنتی فرزندم به عنوان بهترین بچه خوان تعزیه شناخته شده است.

زهره زمانی