سیاست زمان و زمان سیاست مقاله ای از بارانه عمادیان

بحران مارکسیسم پس از مرگ مارکس تا حد زیادی نتیجه تلاش برای علمی جلوه دادن و شبیه ساختن آن به علوم طبیعی دترمینیستی نظیر فیزیک نیوتونی بود این تلاش برای علمی کردن سویه انقلابی مارکسیسم را هم تضعیف می کرد, به نحوی که احزاب چپ عضو بین الملل دوم هرگز نتوانستند از حد سوسیال دموکراسی پارلمانی و رفرمیستی فراتر روند این نوع محافظه کاری تدریجی که به نظر واقع گرایانه می رسید نهایتا پس از شروع جنگ جهانی اول و رأی دادن بیشتر حزب های سوسیال دموکرات به بودجه های نظامی و ناسیونالیستی و جنگی چهره ارتجاعی و فاجعه بار خود را آشکار ساخت در ادامه بیشتر بخوانید

دگردیسی پیچیده و طولانی جریان های مارکسیستی از انقلاب انترناسیونالیستی به ارتجاع ناسیونالیستی دلایل گوناگونی دارد و محتاج بحثی طولانی است. تا آنجا که به بنیان های فلسفی و هستی شناختی بحث مربوط می شود، نکته اصلی چیزی نیست جز زمان. انقلاب ها غالبا با دگرگون کردن و زمانمند ساختن اصول و باورهای نظام قدیم پیش می روند؛ و درست به همین دلیل، تبدیل خودِ زمان به یک اصل ثابت بهترین راه خنثی کردن مارکسیسم انقلابی است. برخلاف تصویر رایج در مطالعات فرهنگی- فلسفی امروزی، این فقط والتر بنیامین نبود که چرخش به راست سوسیال دموکراسی و پیروزی فاشیسم را به ایدئولوژی پیشرفت و زمان خطی نسبت می داد. شمار بسیاری از متفکران انقلابی و غیرانقلابی، از برگسون و کِسِلک تا بلوخ و زون- رِتِل، جملگی پیوستار زمان خطی نیوتونی را به نحوی با انتزاعی شدن جامعه مرتبط می دانستند. در میان خود مارکسیست ها شکل دیگری از واکنش به این دترمینیسم خطی رواج یافت. این شکل تحت تأثیر ساخت گرایی، پساساخت گرایی و مکاتبی چون تاریخ نگاری آنال، خواهان تحلیل های چندوجهی و علیت های غیرخطی بود و به همین سبب نیز مکان را به عوض زمان به عنوان اصل هستی شناختی خود برگزید (از آنری لوفه ور تا دیوید هاروی می توان این گرایش را دید). بهای این انتخاب چیزی بیش از نادیده گرفتن مسئله استثمار و خرید زمان کار بود، چون گردش پول و کالا و سرمایه براساس تغییر زمان کار اجتماعا لازم برای تولید تنظیم می شد. و از همه مهم تر، تأکیدنهادن بر زمان و تکثر زمانمندی های گوناگونی که با سرعت ها و در جهات متفاوت حرکت می کردند، یگانه راه فهم جهان امروز ما بود، جهان کشورها، اتحادیه ها، شرکت های بین المللی، و بانک ها که جملگی با مسئله پایان ناپذیرِ همساز کردن زمان های ناهمساز مواجهند. بحران سال ۲۰۰۸ نشان داد درک سرمایه به عنوان پدیده ای تاریخی و فهم روابط آن با پدیده های دیگری مثل دولت، جامعه مدنی، جنگ، انواع بحران های محیطی، و غیره مستلزم جدی گرفتن شبکه تودرتوی زمانمندی هاست. در میان متفکران مارکسیست امروزی، ماسیمیلیانو تومبا و دنیل بن سعید دو متفکری اند که آثارشان عرصه تلاش برای پاسخ گویی به این سؤالات است و به همین دلیل من در دنباله بحث به آرای این دو متفکر می پردازم. متأسفانه بن سعید در سال ۲۰۱۰ در ۶۳ سالگی درگذشت. یکی از عوامل انتخاب این دو متفکر برای بحث مقوله زمان و زمانمندی در مارکسیسم این بود که چنان که تومبا در کتابش اشاره می کند، او و بن سعید هر دو روی یک مسئله تأمل کردند و بدون اطلاع از نوشته های همدیگر مقولات مشابهی را بسط دادند.

دموکراسی و زمان های ناهمساز

جناح های مختلف به بحران دموکراسی در جهان امروز اشاره کرده اند ولی به قول تومبا این بحران بدین معنا نیست که گویی دوران طلایی دموکراسی زمانی وجود داشته و حالا بسر آمده بلکه علاماتی از بیماری را می توان ردگیری کرد که نشان می دهند دموکراسی دیگر قادر به مشروعیت بخشی به خود نیست. وقتی این معضل را در پس زمینه فلسفه تاریخ قرار دهیم می توان گفت بحران ۲۰۰۸ نشان می دهد زمان دموکراسی لیبرال بسر رسیده است. برای دیدگاهی که بحران را همیشگی می بیند عملکرد این بحران این است که زمان های متفاوت را که با هم تنش ایجاد کرده اند به زور از نو همزمان یا همساز (re-synchronize) می کند. به اعتقاد تومبا، این جهانی شدن نیست که دموکراسی را در دست انداز انداخته، بلکه برخورد زمان های سیاسی، اقتصادی، و قانونی است که فرم دموکراسی سیاسی ای را که در غرب مدرن ظهور کرده بود مختل کرده است. پس دموکراسی میان زمان های گوناگون ناهمگرا و ناسازگار گیر کرده است.

دو پاسخ نظری به این معضل داده شده: اولی به بازگشت به گذشته ای دموکراتیک دل بسته، و دومی به نوعی شتاب گرایی به سوی آینده. اما چنان که تومبا تصریح می کند هیچ کدام، یعنی نه آهسته کردن زمان و نه شتاب بخشیدن به آن، پاسخ مناسبی به این مشکل نیست، بلکه درواقع مکانیسم همزمان یا همساز کردن زمانمندی های ناهمساز و سرعت های متفاوت شان، و نیز امکانات نهفته در شکل های جدید روابط اجتماعی است که ماهیت بحران را برملا می کند و باید مورد توجه قرار گیرد. پس نبض مسئله فرایند همزمان سازی آمیخته با زور است. از یک سو، اقتصاد یا سرمایه با سرعت و نیز شتاب اعمال می کند، و از سوی دیگر، دولت و فرایند تصمیم گیری جمعی زمان خاص خود را دارد (و آهسته تر عمل می کند). پس زمان کشدار تصمیم گیری های پارلمانی و فرایند وفاق با زمان شتاب زده سرمایه در تنش است. آنچه این دو زمانمندی ناهمساز را به زور همساز می کند همان «انقلاب از بالا» یا «انقلاب منفعل» در قاموس گرامشی است. نحوه عملکرد این انقلاب حکومتی یا انقلاب از بالا را می توان در استراتژی های ریاضتی پس از بحران ۲۰۰۸ در غرب و قلع و قمع کردن دولت رفاه عامه دید. انقلاب محافظه کار می کوشد حاکمیت سیاسی را از نو قوام بخشد. زمان های ناهمساز عبارتند از: زمان پرزرق وبرق سرمایه مالی در تقابل با زمان های جنبش های سیاسی چپ و راست که با تزریق پول به بانک ها و قدرت سرمایه داران مخالفت می کنند؛ یا خشونت حکومت های غربی که می کوشند با استراتژی های ریاضتی به زور زمان ها را همگون کنند و در راه این هدف به زور اقتصادی و فرااقتصادی متوسل می شوند در مقابل مبارزات ضدریاضتی که همزمان سازی دولت ها را بر هم می ریزند. به این ترتیب، انقلاب محافظه کار یا «از بالا» می کوشد دستاوردهای همه مبارزات طبقه کارگر در طول نیمه دوم قرن بیستم را از بین ببرد تا بر ناسازگاری زمانمندی ها غلبه کند و در این کار هم موفق شده است.

فراروی از منطق وسیله- هدف

پس از سرکوب مبارزات طبقه کارگر وارد فاز نولیبرالیسم شدیم که مشخصه آن خصوصی سازی های بی پایان، سلب مالکیت، برون سپاری، استثمار روزافزون تر طبیعت، و فروکاستن زندگی روزمره به نوعی زمانمندی روزبه روز، متزلزل، و بی آینده است. مبارزات جهانی علیه نیروهای افسارگسیخته سرمایه داری در دهه آخر قرن بیستم آغاز شدند، از مبارزات ضد جهانی شدن و مبارزات اکولوژیکی گرفته تا مبارزات اخیر علیه سیاست های ریاضتی. ولی به هرحال باید به خاطر داشته باشیم که مبارزات علیه وضع موجود تنها مبارزات انقلابی و رهایی بخش نیستند بلکه می توانند در هیأت جریان های افراطی دست راستی و فاشیستی ظاهر شوند که در کشورهای غربی اخیرا بیشتر هم شده اند، (مثل اسلام ستیزی افراطی اخیر در کشورهای غربی). در واقع، شکل بندی های فاشیستی و نژادپرستانه هم واکنشی هستند به نوعی خلأ زندگی اجتماعی و نبود علایق جمعی و هم به این باور که مهاجران امکانات اجتماعی و منابع غربیان را از چنگ شان بدر می آورند. در عمل و نهایتا، حرکت های دست راستی، به رغم مخالفت شان با سرمایه داری نولیبرال، همزمان سازی حکومت ها را تشدید می کنند و در خدمت وضع موجودند. پس از بحران ۲۰۰۸ طبقه متوسط دچار هراس شده و از آنجا که نمی تواند از این چرخه معیوب خلاص شود به شکل دیگری از خلاصی به واسطه انواع و اقسام مدهای برگرفته از زمانه نو (new age)، کلاس های یوگای استعلایی، و مکاتب بازگشت به طبیعت، و غیره پناه می برد و همین جاست که مفهوم اوهام و خیالات جمعی (phantasmagoria) برجسته می شود؛ ما با دنیایی از کالاها و مصرف کننده ها مواجه می شویم که دیگر هیچ خاطره ای از تولیدشان ندارند. همه نشانه های تولید، یا منبع ارزش، از پیکرکالاها محو و زدوده شده، مثلا کارخانه ها یا منابع تولید و کار به کشورهای غیرپیشرفته یا حاشیه ای انتقال پیدا کرده اند و چنانکه مارکس به خوبی پیش بینی کرد، کم کم دیگر در تخیل غربی هم جایی ندارند. در نظر تومبا، عدالت زمانی معنا دارد که بتواند اشکال جدیدی از «باهم بودن» را تحقق بخشد. پس اعتراضات مردمی تنها علیه اتمیزه شدن انسان ها و تیره و تاربودن آینده نسل جوان نباید صورت بگیرد، بلکه علاوه بر آن باید اعتراضی باشد علیه ساعات کاری درازتر در سرمایه داری متأخر و پایین آمدن کیفیت زندگی. دموکراسی اصلا معنایی نمی تواند داشته باشد وقتی توده های بی شمار انسانی باید بیشتر اوقات زندگی شان را در محیط های کاری ناسالم بگذرانند. به رغم افزایش اتوماسیون، میزان کار نسبت به صد سال پیش نه تنها کم نشده بلکه افزایش یافته است. فراموش نکنیم که سرمایه تنها نیروی کار را نمی خرد، زندگی کارگر را هم می خرد. اما برعکس خرید نیروی کار که تابع حد و اندازه معینی است، سلطه سرمایه بر زندگی کارگر تمام و کمال و بدون هیچ تعادلی است و این عدم تعادل ریشه در روابط مالکیت دارد و به همین دلیل به هیچ وجه نمی تواند در چارچوب ساختار کنونی اصلاح شود. دستمزد برای ساعات مشخصی از انرژی جسمی و روانی که صرف کار می شود پرداخت می شود، درحالی که چیزی برای تباه شدن و تخریب کلی بدن ها در زیر کار خرد کننده به کارگران پرداخت نمی شود. به همین ترتیب برای دانش و مهارت هایی که از کارگران گرفته شده، و جذب سرمایه ثابت شده (fixed capital) پولی پرداخت نمی شود. پس دقیقا در این عرصه است که دموکراسی به آزمون گذاشته می شود. دموکراسی علاوه بر پرسش های مربوط به حقوق و آزادی های جمعی و فردی باید با این پرسش ها نیز روبه رو شود: ما باید چه چیزی تولید کنیم؟ به چه مقادیری از تولیدات واقعا نیاز داریم؟ به چه قیمتی این کالاها را تولید می کنیم؟ در رابطه با استعاره والتر بنیامین درباره نیاز به کشیدن ترمز قطار تاریخ و متوقف ساختن این قطار، تومبا تصریح می کند کشیدن ترمز قطار تاریخ هیچ فایده ای نمی تواند داشته باشد چنانچه این ترمز نتواند پیوستار تاریخی سرمایه داری مدرن را متوقف کند. یگانه شکلی از عدالت که بیش از یک ایده است، عدالتی است که بتواند گسستی در سیستم معیوب روابط دستمزدی ایجاد کند که بر دنیای ما حاکم است و تنها در این صورت است که جریان پیوسته جنگ داخلی میان طبقات، یا تقابل میان ظالم و مظلوم، می تواند متوقف شود.

به قول مارکس، اگر دانته زنده بود در می یافت موحش ترین صحنه های دوزخ او و حتی بدترش در دوره مانوفاکتور تولید سرمایه داری عینیت یافت. اما اگر از این آستانه دوزخی بگذریم و وارد ساحت جدیدی از زمان بشویم که حاکم آن قدرت سرمایه در مقام یک خون آشام است، درمی یابیم تداوم ساعات کار به ورای حد طبیعی غروب خورشید، یعنی استخراج ارزش اضافه در ورای ساعات طبیعی کار، کاملا با استعاره سرمایه داری خون آشام تطابق دارد، به نحوی که حتی آن چند ساعت کار اضافه نیز تنها تا اندازه ای میل خون آشامانه سرمایه را به تصاحب کار زنده ارضاء می کند. برای ارضای مطلق یا بی حد و حصر این میل، سرمایه روز بیست وچهارساعته را تداوم می بخشد و آن را به سی ساعت یا چهل ساعت کار اجتماعا لازم بدل می کند. سرمایه بدین سان از هر حدی فراتر رفته، خود را به عنوان نخستین وجه تولیدی معرفی می کند که هیچ ملاک و معیاری ندارد، مثل خون آشام یا دراکولایی که حیاتش را با مکیدن خون زندگان فراتر از محدوده مرگ تداوم می بخشد.

پس به طورکلی، گسست در مناسبات اجتماعی موجود و تحقق شکل های دیگری از جامعه بشری مستلزم این است که کنش یا پراکسیس سیاسی چیزی بیش از یک وسیله صرف باشد. در عوض رسیدن به نوعی هدف مقدس، روابط اجتماعی جدید باید بتوانند به جای دنباله روی از منطق وسیله-هدف، زمانمندی این علیت خطی را متوقف سازند و شکل دیگری از زمانمندی را برقرار کنند که متکی بر برداشت فرانتس روزنتسوایگ از مفهوم پیش بینی (anticipation) است. زمان پیش بینی نه فقط قضا و قدرگرایانه نیست، بلکه نقطه مقابل انفعال و سکون است. پیش بینی نیرویی است در دل زمان برای فشار آوردن و به جلوانداختن لحظه موعود است. براساس تفسیری که تومبا از الهیات روزنتسوایگ ارائه می کند، پیش بینی یا همان انتظار فعال شکلی از کنش است که لحظه حال را به روابط و مناسبات کیفا متفاوت جامعه آینده پیوند می زند. پیش بینی لحظه حال را ابدی می سازد، و درک دیگری از تاریخ و زمانمندی را ممکن می کند که دقیقا نقطه مقابل تصور کانتی از لحظه گسست به مثابه ایده آلی تنظیمی است، یعنی ایده آلی که تحققش همواره به تعویق می افتد و ما فقط در قالب یک زمان نامعین می توانیم بدان نزدیک تر شویم. اما پیش بینی یا انتظار فعال مخالف این شکل از پیشرفت پایان ناپذیر، و بیانگر این امکان است که هدف ایده آل می تواند و باید از دل احتمالا همین لحظه ای که فرا می رسد بیرون بزند، یا حتی چه بسا از دل همین لحظه اکنون. به همین سبب ما به عوض نوعی انتظار بی پایان کانتی برای ایده آلی ناممکن که نهایتا سیاست را برای ما به انتخاب میان بد و بدتر محدود می سازد، با شکل جدیدی از الهیات سیاسی روبه روییم که برای آن هر زمانی بالقوه زمان سیاست است.

منطق تاریخ همراه با رخداد

حال اگر به نکته ای که با آن بحث خود را آغاز کردیم، یعنی نقد ایدئولوژی پیشرفت خطی، بازگردیم، می توان گفت یکی از نتایج کنار گذاشتن ایدئولوژی پیشرفت و ایده پیوستار خطی زمان، زوال آن سنتی بود که سیاست را امری فرعی و صرفا انعکاس مبارزه جوهری طبقات در عرصه اقتصاد می دانست. بنابراین تعجبی نداشت که با تداوم بحران مارکسیسم سنتی و بورژوایی شدن هرچه بیشتر طبقه کارگر در کشورهای پیشرفته، مسئله خودآیین بودن سیاست و تقلیل ناپذیری آن به اقتصاد جدی گرفته شود. آنچه امروزه سیاست ژاکوبنی نامیده می شود، نامی بیش از حد کلی و نامناسب برای شکل های گوناگون کنش و تفکر سیاسی خودآیین جهت ایجاد تغییر ساختاری در جوامع کنونی است. مفاهیمی چون «گسست» و «رخداد» که در این دوره مطرح شدند، زمینه فلسفی و پیچیده خاص خود را دارند که در اینجا فرصتی برای پرداختن بدان ها نیست. نقد این مفاهیم غالبا یک سویه بوده است. اما در این نکته نمی توان تردید کرد که پیوند آنها با نقد اقتصاد سیاسی و سیاست مارکسیستی آن طور که باید جدی گرفته نشده است. حال آنکه بحران ۲۰۰۸ و بهار عربی به خوبی نشان داد که ایده های مارکس در ارتباط با بحران سرمایه داری تا چه حد برای تدوین هرگونه سیاست انقلابی ضروری است. دنیل بن سعید متفکر و مبارزی مارکسیست بود که کوشید با مطرح کردن ضرورت اتخاذ رهیافتی استراتژیک، در مبارزه علیه نظام سرمایه داری جهانی، بر این شکاف غلبه کند و به گفته خودش: «ما باید هم جویای فهم منطق تاریخ باشیم و هم آماده برای غافلگیری رخداد. پرسش اصلی استراتژیک برای بن سعید تحلیل دگرگونی های زمانمندی های سیاست، تاریخ، و سرمایه است. زمان های سرمایه، سیاست، محیط زیست، و نظریه با هم نسبتی متناقض دارند و ااین روست که امروزه ناسازگاری زمان ها ضرورتا مبنای هر تفکر استراتژیکی است. چنین تفکری باید تاریخ را براساس تقابل با زمان و نامعاصر بودن آن بخواند، یعنی با توجه به ناموزون بودن نسبت ها و رشدها در حوزه های متفاوت جامعه. بن سعید نیز از حضور این «زمان های نامعاصر و ناسازگار» در اندیشه مارکس آگاه بود، برای مثال از نوشته های مارکس درباره روسیه و نامه های ورا زوسلیچ. اما او حتی کمبودهای مارکس را نیز در این زمینه ناشی از ضعف «استراتژیک» اندیشه مارکس می دانست. می توان گفت بن سعید متفکری مارکسیست است که از طریق تأمل در مورد تاریخ و زمانمندی با مسئله پیچیده زمان انقلاب درگیر می شود. مضمون مرکزی تفکر او بسط نوعی درک استراتژیک از زمان است، و البته مفهوم استراتژی در اینجا هم معطوف به ساختار درونی حرکت تاریخی بشری است و هم متکی بر پذیرش امکان بروز گسست انقلابی و ظهور امر ناممکن. در مقام متفکری که درگیری اش با فلسفه از کنش و فعالیت انقلابی جدایی ناپذیر بوده (بن سعید جزء رهبران جنبش ۶۸ در فرانسه بود)، آرای بن سعید انباشته از شکل های گوناگون تجربه تاریخی قیام و شکست است. از نظر او درک استراتژیک دوره های طولانی شکست، نظیر وضعیت امروزی، در ورای مقاومت صرف، مستلزم حفاری در لایه های رسوب کرده تاریخ است. رهاساختن زمان انقلابی از زندان تاریخ تکراری جامعه بورژوایی به درکی پیچیده از سیاست زمان نیاز دارد. تصور قدیمی چپ گرایان قرن نوزدهم از زمان به مثابه حرکت فاتحانه نیروهای پیشرفت و ترقی همان قدر ساده لوحانه و یک سویه است که حس امروزی سقوط اجتناب ناپذیر به درون توحش، یا به قول بنیامین، ماخولیای چپ گرا. یادآوری سوگوارانه و استقامت لجوجانه هر دو شرط های لازم برخوردی انقلابی به فلسفه زمان اند.

وفاداری به انقلاب متضمن پافشاری بر این حقیقت است که زمان منجی باورانه (messianic) معادل نوعی گسست ناگهانی است. به گفته بن سعید: «انقلاب که همواره نازمانمند، بی موقع و بی جاست، در فاصله میان نه دیگر و نه هنوز از راه می رسد». اما جهش های انقلابی در آن واحد هم غیر خطی اند و هم مشروط. این جهش ها اگرچه به طور ناگهانی زمان خطی را متوقف و پاره می کنند، اما در عین حال زمینه تاریخی بروز آنها همان عرصه ای است که در آن زمانمندی های گوناگون با یکدیگر برخورد می کنند و شتاب می گیرند. اینها همان زمانمندی های متفاوت سرمایه اند که به قول مارکس با ایجاد نوعی پویش زمانمند نابودی خود سرمایه را ممکن می سازند. باز هم به گفته بن سعید: «شتاب گرفتن تاریخ به معنای شتاب گرفتن زمان سرمست از سرعت نیست، بلکه ناشی از حرکت پرخروش دور بازگشت سرمایه است». بدون فهم عمیق پیچیدگی بی حد و حصر رژیم های ارزش در جامعه سرمایه داری مدرن، تأکید صرف بر زمان رستگاری به سادگی به نوعی آرمانگرایی افسارگسیخته بدل می شود. مقاومت در برابر این نوع آرمانگرایی در عین گوش سپردن به فراخوان تاریخی یک یوتوپیای مشخص و انضمامی خصیصه بارز مارکسیسم انقلابی است.

توصیف مارکس از سرمایه در واقع توصیفی است از انبوه زمان ها، چرخه ها، سرعت ها، و شتاب ها، در عرصه های گوناگون تولید و مبادله و مصرف. اما برای درک زمانمندی های متنوع سرمایه و ارزش ضرورتا باید ساختار نیوتونی زمان و مکان انتزاعی را پشت سر گذاشت و دریافت که چگونه سرمایه با وحدت بخشیدن به این زمانمندی های متکثر در قالب یک چرخه پیچیده، خود را به لحاظ مادی بازتولید می کند. مارکس رابطه زمان سرمایه را چنین توصیف می کند که در وجه تولید سرمایه داری زمان همه چیز است و انسان هیچ، انسان حداکثر جسد مرده زمان است. از طریق همین تحلیل رابطه زمان و سرمایه است که مارکس سلطه کار انتزاعی و کمّی شده بر کار انضمامی و جوهر کیفی آن را در جلد اول سرمایه توضیح می دهد. اگر ارزش چیزی نیست جز زمان کار اجتماعا لازم، پس می توان گفت در فرایند تولید این زمان سرمایه است که بر تن کارگر نوشته می شود، همان طور که در فرایند مبادله هم در نهایت زمان همان یگانه چیزی است که مکرر دست به دست و مبادله می شود. تحلیل استراتژیک بن سعید از سیاست زمان انقلابی می کوشد امکان بروز گسست را براساس تحلیل کلی مارکس از زمانمندی های سرمایه توضیح دهد. تحلیل مارکس از زمان در مقایسه با درک عملی آن دوره بسی پیشرفته تر بود و مفاهیم انتزاعی و مکانیکی این عمل نظیر علیت خطی را نقض می کرد. بن سعید با مراجعه به تحلیل زمان در سه جلد سرمایه مفاهیم لازم برای پیشبرد یک سیاست زمان انقلابی را می سازد.

زمان های حاکم بر «سرمایه» مارکس

زمان حاکم بر جلد اول سرمایه ظاهرا همان زمان تولید یا زمان خطی است، می توان گفت زمان جلد اول زمانی است یکنواخت و قابل اندازه گیری؛ زمان جلد دوم زمانی است حلقوی (cyclical)، یعنی زمان گردش سرمایه؛ و زمان جلد سوم زمان ارگانیک است، یعنی وحدت زمان تولید و زمان گردش. ولی هرچند زمان جلد اول زمان خطی است، اگر به آنچه مارکس نامش را بی ارزش شدن اخلاقی عناصر سرمایه ثابت می نامد توجه کنیم، این زمان خطی و علیت خطی مبتنی بر آن زیر سؤال می رود. اگر بنا به حکم مارکس بپذیریم که ارزش یک کالا همان زمان اجتماعا لازم برای تولید آن کالاست، بدیهی است در مورد کالاهای دیرمصرف، یعنی همان ماشین آلات تولید و عناصر سازنده سرمایه ثابت، با نوعی شکاف زمانی روبرو می شویم. زمان اجتماعا لازم براساس تکنولوژی حال حاضر سنجیده می شود و بنابراین یک دستگاه پرس یا یک ماشین بافندگی که ١٠ سال پیش ساخته شده بخشی از ارزش خودش را به واسطه رشد تکنولوژی در این ١٠ساله از دست می دهد. به عبارت دیگر، ارزش این کالا از حال به گذشته و براساس نوعی دترمینیسم یا موجبیت معکوس یا رو به پس (retrodeterminism) تعیین می شود که به روشنی گویای علیت غیرخطی است که در آن پدیده های متاخر در زنجیره زمان تقویمی (کرونولوژیک) پدیده های اولیه را تعیین می کنند. به همین ترتیب، در جلد دوم سرمایه هم با نوعی شکاف و گسست میان زمانمندی های متفاوت روبروییم. مضمون اصلی این جلد توصیف مفهومی و دقیق چگونگی بازتولید اجتماعی نظام سرمایه داری است. حرکت در مدارهای سرمایه متضمن ترکیب بی ثبات شماری از زمانمندی ها و جریان هاست، جریان هایی از مواد طبیعی، تکنولوژی، پول و اعتبار، کالاها، و آدمیان. مارکس می دانست امتزاج زمانمندی های گوناگون در هیئت یک فرایند اجتماعی واحد یعنی فرایند بازتولید سرمایه، ذاتا جریانی نامنسجم و آمیخته به بحران های گوناگون است.

برای توصیف بازتولید اجتماعی یک جامعه سرمایه داری، یعنی جامعه ای صرفا متشکل از سرمایه داران و کارگران، مارکس کل اقتصاد را به دو بخش تولید کالاهای مصرفی و تولید کالاهای سرمایه ای (یعنی دستگاه های ساخته شده که سرمایه دار می خرد تا کالای مصرفی تولید کند) تقسیم کرد. تولید و مصرف و بازتولید کالاها در این دو بخش به روشنی تابع دو نظم زمانی متفاوت اند، و همان طور که از مثال فوق برمی آید به هیچ وجه نمی توان تفاوت کیفی میان زمانمندی های حاکم بر این دو بخش را از طریق محاسبات خطی محاسبه کرد، یا براساس داده های موجود آن را پیش بینی کرد. بن سعید پیچیدگی ناشی از زمانمندی های طبیعت را نیز به این بحث مارکس اضافه می کند و به این ترتیب ما به طور کامل چرخه های یک ساله قبلی را پشت سر می گذاریم و به درکی از جریان های پیچیده و متکثر زمانی می رسیم. اگر زمان حاکم بر جلد سوم را هم به این مجموعه اضافه کنیم، یعنی زمان رقابت یا درگیری دیالکتیکی میان امر کلی و امر جزیی، یا به بیان دیگر، سرمایه در کل و سرمایه های بسیار، آنگاه روشن می شود که توصیف فلسفی رسا از این شبکه پیچیده زمانمندی های گوناگون را فقط می توان در اندیشه هگل یافت، به ویژه در ارتباط با توصیف هگل از فرایند تمامیت ساز رشد و انکشاف حیات.

سیاستی استراتژیک

سویه دیگر مارکسیسم بن سعید وامدار اندیشه های مسیانیک یا منجی باورانه است (تا حدی با تکیه بر بنیامین) و بعضی نظریه پردازان اندیشه او را مارکسیسم کایروتیک نامیده اند، چون زمان «استراتژیک» او اساسا مبتنی بر مفهوم کایروس است، کایروس به معنای «لحظه درست»، یا زمان و فرصت مناسب برای تحقق رخدادهای خاص. البته باید توجه داشت که طبق گفته رولان بوئر، در یونان باستان کایروس به زمان و مکان مناسب و حضور در آنها اشاره می کند، آن هم به مثابه هماهنگی و نظم، و نه آشوب و اختلال. بنابراین برخلاف تصور رایج، متضادِ آن نه کرونوس، بلکه آکایروس (akairos) است؛ آکایروس یعنی بودن در مکان نادرست و زمان بی موقع. پس می توان دید کاربرد کایروس توسط متفکرانی چون آگامبن و نگری حاوی نوعی سوءتعبیر است. بااین حال به نظر می رسد به عوض رهیافت لغت شناسانه و سراپا غیراستراتژیک و غیرسیاسی تصحیح این خطا و گذاردن آکایروس به جای کایروس، راه درست برای متفکران مارکسیستی چون بن سعید، تکیه بر این واقعیت است که سیاست استراتژیک همیشه باید آماده باشد تا لحظه و جای نامناسب انقلاب به ناگهان به جا و لحظه ای مناسب بدل شود. ویژگی اصلی این استراتژی، تکیه زدن به درکی باز از تاریخ و شبکه متکثر زمان های درون آن است و در همان حال انگشت نهادن بر مرکزیت آن فرصت یا لحظه مناسب. ولی بن سعید فقط به شکار لحظه ها دل نبسته است، و مقاومت در شرایط عادی را بیهوده نمی داند، چنانکه به گفته خود او: از طریق «مقاومت در برابر امر مقاومت ناپذیر است که آدمی فردی انقلابی می شود بی آنکه بدان آگاه باشد».

بن سعید می کوشد ایده انقلاب را که برای عصر جدید بنیادین است به لحاظ سیاسی نجات بخشد. به همین منظور، مفهوم «انقلاب دنیوی» (profane revolution) را پیش می کشد، انقلابی رهاشده از هرگونه آرایه فتیشیستی. او انقلاب را براساس دست کم سه بعد اصلی بررسی می کند: بعد نمادین، که به امید برای تغییر ریشه ای اشاره دارد؛ بعد اجتماعی که حول مسئله مالکیت تبلور می یابد و نمود تاریخی اش جنبش کارگری قرن نوزدهم بود؛ و سوم، بعد استراتژیک، که تحت تأثیر انقلاب روسیه ظاهر شد و مسئله کسب قدرت و به دست آوردن ابزار سیاسی و نظامی را دوباره مطرح ساخت. بنابراین، در پایان می توان چنین نتیجه گرفت که بن سعید از معدود متفکران مارکسیست زمانه ما بود که با تکیه بر خودآیینی سیاست و استقلال منطق سیاست هم از امر اقتصادی و هم از امر اجتماعی، قدر گسست های ناگهانی و فرصت های مناسب را می دانست، ولی او درعین حال سرمایه داری جهانی را برابر با مجموعه ای از زمانمندی های گوناگون و شبکه ای از نیروهای پیچیده می دانست که فهم و نقد آنها متضمن اتخاذ سیاستی استراتژیک است که از حد فرصت طلبی یا نشستن به انتظار معجزه بسی فراتر می رود. چنین به نظر می رسد که فقط در متن حرکت های سریع و پیچ در پیچ سرمایه، نیروی کار، دولت، و طبیعت می توان به انتظار لحظه انقلاب نشست و با تکیه به آمادگی قبلی آن را شکار کرد.