آیا شما خود را آدمی همنوا (همرنگ با جماعت) می دانید یا ناهمنوا؟ اگر شما مثل اغلب مردم باشید احتمالاً عقیده دارید که به قدر کافی ناهمنوا هستید که هنگامی که بدانید حق با شماست در مقابل جماعت بایستید و در عین حال به قدر کافی همنوا هستید که با بقیه همسالان و همتایان خود بیامیزید.

خود را در این وضعیت در نظر بگیرید: در یک آزمایش روان شناسی شرکت کرده اید که درآن از شما خواسته شده است به یک آزمون (تست) تصویری پاسخ دهید. در یک اتاق همراه با دیگر شرکت کنندگان در این آزمایش نشسته اید. به شما یک تکه خط نشان داده می شود و شما باید در بین سه تکه خط با طول های متفاوت، خطی را که هم طول با آن تکه خط اولی است انتخاب کنید.

آزمونگر از تک تک شرکت کنندگان به طور جداگانه جواب را می پرسد. بعضی وقت ها همه شرکت کنندگان خط درست را انتخاب می کنند امّا گاهی اوقات همه آن ها متفقاً خط دیگری، بجز پاسخ درست، را برمی گزینند.

خوب، هنگامی که نوبت به شما می رسد و آزمونگر از شما می پرسد پاسخ درست کدام است شما چه جوابی می دهید؟ آیا همان پاسخ اولیه خودتان را می دهید یا آن که با بقیه شرکت کنندگان همنوا می شوید؟

● آزمون های همنوایی اَش چه بودند؟

در اصطلاح روان شناسی، «همنوایی» به تمایل و گرایش فرد به پیروی از رفتارهای گروه اجتماعی که به آن تعلّق دارد، گفته می شود. پژوهشگران از دیرباز به میزان پیروی یا مقاومت افراد در مقابل هنجارهای اجتماعی علاقه مند بوده اند. در خلال دهه ۱۹۵۰، سالومون اَش، روان شناس، دنباله ای از آزمایش هایی را که برای نشان دادن قدرت همنوایی در گروه طراحی شده بودند، انجام داد.

در آزمایش های اَش، به دانشجویان گفته می شد که باید تک تک در یک «آزمون تصویری» شرکت کنند. بقیه شرکت کنندگان در آزمایش، بدون آن که آن دانشجو بداند، همگی همدست یا دستیار آزمونگر بودند. در ابتدا، همدستان به پرسش ها پاسخ درست می دادند امّا پس از مدتی شروع به گفتن پاسخ های نادرست می کردند.

● نتایج آزمایش های همنوایی اَش

تقریباً ۷۵درصد شرکت کنندگان در آزمایش های همنوایی، حداقل یکبار، با بقیه گروه همنوا شدند. پس از ترکیب آزمایش ها، نتایج نشان داد که شرکت کنندگان تقریباً در یک سوم مواقع با پاسخ نادرست گروه، همنوا شده اند. به منظور اطمینان از این که شرکت کنندگان قادر به اندازه گیری دقیق طول خط هستند، از آنان خواسته شد که پاسخ های خود را به جای آن که زبانی اعلام کنند روی کاغذ بنویسند. نتایج نشان داد که ۹۸ درصد شرکت کنندگان پاسخ درست را انتخاب می کنند.

آزمایش های اَش همچنین به موضوع چگونگی تأثیر تعداد اعضای گروه بر همنوایی پرداخت. هنگامی که آزمونگر تنها یک همدست داشت، تقریباً پاسخ های او هیچ تأثیری بر پاسخ های شرکت کنندگان در آزمایش نداشت. حضور دو همدست نیز تأثیر کمی داشت. امّا هنگامی که تعداد همدستان آزمونگر سه نفر یا بیشتر بود، قدرت همنوایی به تدریج خود را نشان می داد.

اَش همچنین دریافت که اگر تنها یکی از همدستانش پاسخ درست و بقیه پاسخ نادرست بدهند، میزان همنوایی شرکت کنندگان در آزمایش به نحو چشمگیری کاهش می یابد. در این وضعیت، تنها ۵ تا ۱۰ درصد شرکت کنندگان با بقیه گروه همنوا شدند. مطالعات بعدی نیز این یافته ها را تأیید کرد (موریس و میلر، ۱۹۷۵).

● نتایج آزمایش های اَش چه چیزی را نشان می دهد؟

در پایان آزمایش ها، از شرکت کنندگان پرسیده می شد چرا با بقیه گروه همنوا شدند؟ در اغلب موارد، دانشجویان ابراز کردند که با وجودی که می دانستند بقیه گروه اشتباه می کنند امّا نمی خواستند با خطر تمسخر آنان روبرو شوند. چند شرکت کننده نیز گفتند که آن ها واقعاً عقیده داشتند که بقیه اعضای گروه پاسخشان درست بوده است.

این نتایج نشان می دهد که هم نیاز به تطبیق با دیگران و هم اعتقاد به این که دیگران با هوش تر یا آگاه تر از ما هستند می تواند بر همنوایی تأثیرگذار باشد. در شرایط واقعی زندگی، هنگامی که محرک ها مبهم تر یا قضاوت درباره آن ها مشکل تر باشد، میزان همنوایی ممکن است از آنچه در آزمایش های اَش نشان داده شد، بیشتر باشد.

● انتقادهایی بر آزمایش های همنوایی اَش

یکی از مهم ترین انتقادها بر دلایل همنوایی شرکت کنندگان تمرکز دارد. به عقیده برخی پژوهشگران، شرکت کنندگان ممکن است تمایل واقعی برای همنوایی با بقیه گروه نداشته باشند بلکه با انگیزه اجتناب از تعارض و برخورد، به همنوایی بپردازند.

انتقاد دیگر این است که نتایج تجربیات آزمایشگاهی ممکن است قابلیت تعمیم به شرایط دنیای واقعی را نداشته باشد. با وجود این، بسیاری از روانشناسان اجتماعی معتقدند که با وجودی که شرایط دنیای واقعی ممکن است به شفافی و وضوح شرایط آزمایشگاهی نباشد امّا فشارهای واقعی اجتماعی برای همنوایی احتمالاً بسیار بیشتر است و می تواند رفتارهای همنوا را به نحو چشمگیری افزایش دهد.

اهمیت آزمایش های همنوایی در روان شناسی

آزمایش های همنوایی اَش در میان معروف ترین آزمایش ها در تاریخ روان شناسی است و الهام بخش پژوهش های گسترده دیگری در زمینه همنوایی و رفتار گروهی شده است.